Τα του «Εαυτού» και τα του «Άλλου»

Πρέπει να επισημάνω εξαρχής – και όχι μόνον για να αποφύγω τις παρεξηγήσεις –
ότι καμιά επιστήμη δεν είναι ιδεολογικά, δηλαδή κοινωνικά, ουδέτερη· ακόμη κι
αν κοιτάξουμε μόνον τον χρόνο και τον χώρο της εμφάνισής της. Γι’ αυτό,
οφείλουμε να γνωρίζουμε την κοινωνία που παράγει μια νέα επιστήμη ή έναν νέο
επιστημονικό κλάδο, όπως και τους λόγους της παραγωγής της και τις ανάγκες που
καλύπτει, ώστε να διαδίδεται γρήγορα, να επιβάλλεται και, καμιά φορά, να
κυριαρχεί.

Ο τίτλος του σημερινού σημειώματος παραπέμπει με σαφήνεια σε συγκεκριμένη
επιστήμη: η Ανθρωπολογία μελετά την ετερότητα, τη διαφορετικότητα, τον
«Άλλον», και είναι μια επιστήμη των νεώτερων χρόνων· τότε που την πρώτη ύλη,
την πηγή αν θέλουμε, την πρόσφερε η ίδια η «πρώτη ύλη» της αποικιοκρατίας, οι
λαοί της Αφρικής, κυρίως της Μαύρης, και της Αμερικής. Αργότερα, αντικείμενο
μελέτης έγινε και ο αγροτικός κόσμος της ίδιας της Ευρώπης για να καταλήξουμε,
κατά τα τελευταία χρόνια, στις ποικιλόμορφες μειονότητες: εθνικές,
θρησκευτικές, κοινωνικές· και στις κάθε είδους ιδιαιτερότητες· γίνεται πια
λόγος για κοινωνική και πολιτισμική Ανθρωπολογία.

Σε ένα σημείωμα, σαν αυτό εδώ, δεν είναι δυνατό να γίνει συζήτηση παρά για
ελάχιστες όψεις του ζητήματος: διάλεξα τον όρο ο «Άλλος», τη συνθηματολογική,
και συμβολική όμως, παραπομπή στην ετερότητα, δηλαδή στη διαφορετικότητα·
πρόκειται για έναν όρο που τείνει να γίνει καραμέλα, να του αφαιρεθεί δηλαδή ή
απλώς να του αλλοιωθεί η ανθρωπολογική παραπομπή.

Θα διατυπώσω κυρίως απορίες και θα δηλώσω τι έχω καταλάβει· για να μην τα λέμε
μόνον στα Συνέδρια. Ποιος είναι λοιπόν ο «Άλλος»; Σε σχέση και σε σύγκριση με
ποιον και με τι είναι «άλλος». Αν είναι σε σχέση με «Εαυτόν», ποιος, πάλι, και
τι είναι ο «εαυτός»; Είναι, αμφότεροι, άτομα, ομάδες, κοινωνικές τάξεις; Και
με ποια κριτήρια και από ποιον ο ένας κατατάσσεται στους «εαυτούς» και ο άλλος
στους «άλλους»;

Η έννοια και το περιεχόμενο της «ετερότητας» ασφαλώς παραπέμπουν στην
έννοια και το περιεχόμενο της «κανονικότητας»· αντιθετικά. Πρέπει, επομένως,
να ορίσουμε την «κανονικότητα». Αν η κανονικότητα μπορεί να οριστεί ως το
σύνολο των ιδεολογικοποιημένων κανόνων ατομικών και συλλογικών συμπεριφορών,
των προβεβλημένων – και επιβεβλημένων από κάποιους, κάπου, κάποτε – τότε η
ετερότητα δεν μπορεί να οριστεί παρά ως το σύνολο των μη αποδεκτών από την
κανονικότητα ατομικών και συλλογικών συμπεριφορών. Κανονικότητα και ετερότητα
είναι ιστορικές κατηγορίες προσδιορισμένες και χαρακτηρισμένες έτσι από την
κανονικότητα μόνον· η ετερότητα είναι δηλαδή ένα σύνολο από κανόνες
συμπεριφορών, τις οποίες καταπολεμά, απορρίπτει ή απλώς ανέχεται η
κανονικότητα. Ο «Άλλος» είναι αυτός που ο «Εαυτός» θεωρεί «άλλον» και όχι ο
ίδιος.

Ιστορικά, «Άλλος» δεν ήταν πάντοτε ο ίδιος κόσμος: οι πρωτόγονες κοινωνίες των
Ινδιάνων και των Μαύρων της Αφρικής έδωσαν τη θέση τους στο αγροτικό χωριό της
Βιομηχανικής Επανάστασης και αυτό στον μετανάστη, τον φτωχό, τον
περιθωριοποιημένο, τον Εβραίο, τον Μουσουλμάνο· είναι «Άλλοι» ως προς τον
κυρίαρχο κόσμο, την κυρίαρχη Ευρώπη στην Αμερική και την Αφρική, την κυρίαρχη
βιομηχανική πόλη, τον κυρίαρχο Χριστιανό, την κυρίαρχη αντίληψη για τον
πολιτισμό, τον κυρίαρχο πλούσιο – τον κυρίαρχο. «Άλλος» είναι δηλαδή και
ιστορικά ο κατακτημένος, το αντικείμενο της εκμετάλλευσης γενικότερα – ποτέ ο
κυρίαρχος· ο οποίος όμως αυτοταξινομείται στις κανονικότητες. Και στο πρακτικά
επιστημονικό επίπεδο «Άλλος» είναι αυτός που «υφίσταται» τη μελέτη του από τον
«Εαυτό» και αποτελεί το αντικείμενο δοκιμής των θεωριών του.

Όλη αυτή η διανοητική, τουλάχιστον, λειτουργία που περιέγραψα παρακάμπτει, όλο
και περισσότερο συνειδητά, την έννοια της συνολικότητας και, κυρίως, των
σχέσεων, μέσα από τις οποίες πορεύονται οι κοινωνίες· τεμαχίζει, σε βαθμό
κατακερματισμού, την κοινωνία με κεντρικά και μοναδικά αναλυτικά και
εννοιολογικά εργαλεία τον «Εαυτό» και τον «Άλλο», χωρίς όμως να τους συναρτά
ως κοινωνικά υποκείμενα του ίδιου συνόλου· αποκόπτει τον πρώτο από τον δεύτερο
και εξαφανίζει έτσι την απόλυτη συσχέτισή τους.

Στην πραγματικότητα, η καθημερινότητα, οι οικονομικές και κοινωνικές
σχέσεις, ο πολιτισμός εντέλει, κινείται ενιαία· ο πολιτισμός του αγρότη, του
φτωχού, του μετανάστη δεν είναι «άλλος» πολιτισμός, παρά είναι ο πολιτισμός
της ίδιας κοινωνίας, που είναι οργανωμένη στη βάση συγκεκριμένων πολλαπλών
σχέσεων σε κάθε φάση της ιστορικής πορείας της· στους νεώτερους μάλιστα
χρόνους, όχι μόνον κάθε κοινωνία δεν τεμαχίζεται, αλλά ούτε ο κόσμος
ολόκληρος: οι κοινωνίες, ο κόσμος, ως σύνολα, είναι έννοιες – και πράγματα
φυσικά – δυναμικές και παραγωγικές – στον μέσο και μακρό χρόνο «παράγουν»
πάντοτε και διαφοροποιούν τα επίπεδα ανάπτυξής τους.

Μόνος ο «Άλλος» είναι μια διανοητική κατασκευή, που διαχωρίζει και επιλέγει·
που εξαιρεί και μελετά κεχωρισμένως· έξω και μακράν από συσχετισμούς. Όταν η
επιστήμη μελετά μόνον τον «Άλλον», μόνον την ετερότητα, δεν κάνει παρά να τον
ακυρώνει ως τμήμα της ίδιας κοινωνίας με τον «Εαυτό», του ίδιου κόσμου· κάτι
περισσότερο: ακυρώνει τον επιστημονικό λόγο και τον μετατρέπει σε λόγο πλήρως
ιδεολογικό.

Οι κοινωνίες πορεύονται, σε επίπεδα ανάπτυξης (ξέρουμε τι είναι ανάπτυξη),
συνεχώς ταχύτερα, αφού και οι ταχύτητες αναπτύσσονται, συγχρόνως και για τους
ίδιους λόγους· πορεύονται ως σύνολα όμως και μέσα από σχέσεις που οι ίδιες
διαμορφώνουν· σχέσεις θα πει και συγκρούσεις και διαρκείς αντιθέσεις. Η άρνηση
των σχέσεων ως κεντρικού αναλυτικού εργαλείου έρευνας, η άρνηση των
συσχετισμών ως εκ των ων ουκ άνευ όρου της εξέλιξης είναι επιλογή ιδεολογική,
όχι επιστημονική.

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών