ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Η δυσκολία της ελευθερίας

Αυτή την εβδομάδα συνέβη – και πέρασε μάλλον απαρατήρητο μέσα στον ορυμαγδό
της καθημερινότητας και της ασημαντότητας – ένα μείζον πολιτικό γεγονός.
Πρόκειται για τη δημοσιοποίηση της ετήσιας έκθεσης της Διεθνούς Αμνηστίας,
αυτής της υπεράνω πάσης υποψίας μη κυβερνητικής οργάνωσης για την προστασία
των δικαιωμάτων του ανθρώπου, η οποία, αναλύοντας το έτος 2001 και ιδίως τον
τρόπο αντιμετώπισης των επιθέσεων της 11ης Σεπτεμβρίου από τον «πολιτισμένο
κόσμο», διαπιστώνει υποχώρηση του κράτους δικαίου στον βωμό της ασφάλειας. Η
μεγάλη διαφορά που υπογραμμίζεται σε σχέση με άλλες χρονιές ήταν ότι αυτή τη
φορά η θυσία των ελευθεριών πραγματοποιήθηκε όχι μόνον από τα συνήθη ύποπτα
δικτατορικά και καταπιεστικά καθεστώτα αλλά και από ισχυρές και καθιερωμένες
δημοκρατίες, στην πρώτη γραμμή των οποίων οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Μεγάλη
Βρετανία.

Τα δύο αυτά κράτη εγκαθίδρυσαν ένα σύστημα «παράλληλης ποινικής δικαιοσύνης
χωρίς τις βασικές εγγυήσεις του επίσημου συστήματος», διαπιστώνει η Έκθεση,
δίνοντας ως παράδειγμα την υιοθέτηση, και στις δύο περιπτώσεις, νομοθεσίας που
επιτρέπει την προσωρινή κράτηση ξένων υπηκόων για αόριστο διάστημα χωρίς καν
απαγγελία κατηγορίας. Πέρα από τα γεγονότα και τις συνέπειές τους, η Αμνηστία
προχωρά – και αυτή είναι η σημαντικότερη προσφορά της – σε υπενθύμιση της
ουσίας της ελευθερίας: τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν αποτελούν πολυτέλεια
εφαρμοζόμενη μόνο όταν όλα πηγαίνουν καλά. Ιδίως σε περιπτώσεις απειλής της
ασφάλειάς της, η δημοκρατία οφείλει να απαντά και να δίνει το παράδειγμα
ενδυναμώνοντας και όχι καταργώντας τις εγγυήσεις απονομής δικαιοσύνης,
εξυψώνοντας και όχι υπονομεύοντας την αξία της ελευθερίας, σεβόμενη το
καταρχήν δικαίωμα απόλαυσης της ελευθερίας ακόμα και από εκείνους για τους
οποίους φαίνεται να έχει τη μικρότερη σημασία.

Η Έκθεση δεν δικαιώνει μόνο τις λίγες παγκοσμίως – αλλά ευτυχώς αρκετές στην
Ελλάδα – φωνές που εκδήλωσαν την ανησυχία τους για τον τρόπο που διάλεξε, ή
στον οποίο σύρθηκε, η ανθρωπότητα για να αντιμετωπίσει μια τόσο μεγάλη και
βαθιά δοκιμασία. Κυρίως μας θυμίζει πόσο δύσκολη, και γι’ αυτό πόσο πολύτιμη,
είναι η διαρκής κατάκτηση της ελευθερίας σε έναν κόσμο που, όλο και
περισσότερο, συγχέει τους σκοπούς με τα μέσα, τις ηθικές αρχές με τις
πολιτικές επιδιώξεις. Στο εύλογο ερώτημα που μπορεί να θέτουν πολλοί ακόμα και
τη στιγμή που διαβάζουν τούτες τις γραμμές, «πόσο βάρος μπορεί να έχει η
αφηρημένη ελευθερία μπροστά στην ανάγκη τής κάθε δημοκρατίας να υπερασπισθεί
τον εαυτό της», η Αμνηστία δίνει, με θάρρος και νηφαλιότητα, τη μόνη
πραγματικά δημοκρατική απάντηση: δεν νοείται υπεράσπιση της δημοκρατίας με
άλλες μεθόδους πέρα από τις δημοκρατικές. Γιατί τότε ο εχθρός της δημοκρατίας
κερδίζει την πιο μεγάλη μάχη, εκείνη που μοιραία θα κρίνει το αποτέλεσμα της
όλης σύγκρουσης. Καταργώντας ή περιορίζοντας, έστω και παρενθετικά, τις
ελευθερίες, η δημοκρατία εμφανίζεται πιο ευάλωτη από ό,τι είναι, νομιμοποιεί
τη συστηματική περιστολή της ίδιας της της ουσίας (η Αμνηστία σημειώνει πόσο
αυξήθηκε μετά την 11η Σεπτεμβρίου η παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε
χώρες που ουδόλως εμπλέκονταν με το συγκεκριμένο χτύπημα). Δεν υπάρχει
δημοκρατία χωρίς την ελευθερία ακόμη και να τη βλάψεις – όχι βέβαια ατιμωρητί.
Είναι άλλο πράγμα η στάθμιση μεταξύ αγαθών (η ανάγκη η ελευθερία του ενός να
μην εμποδίζει την ελευθερία του άλλου) και άλλο η διακινδύνευση του μόνου
αγαθού που στηρίζει, μέσα στη γενική αβεβαιότητα των καιρών, τη σχετική αλλά
αναμφίβολη υπεροχή της δημοκρατίας.

Ο δικηγόρος Κώστας Β. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου.