Εφιάλτης για τις οικονομίες της Λατινικής Αμερικής

Τα κακά νέα από τη Λατινική Αμερική έχουν πάρει τη μορφή χειμάρρου. Οι
οικονομικές συνθήκες επιδεινώνονται σχεδόν παντού, η κοινωνική συνοχή
διαταράσσεται και η πολιτική αστάθεια εντείνεται. Αυτά, δεν πρέπει να μας
προκαλούν έκπληξη, καθώς η Λατινική Αμερική πέρασε το μεγαλύτερο μέρος των
τελευταίων 20 ετών χωρίς καμία οικονομική πρόοδο. Τα κρατικά περιουσιακά
στοιχεία πωλήθηκαν και τα χρέη των χωρών της περιοχής διογκώθηκαν. Ωστόσο,
κανένα όφελος δεν προέκυψε γι’ αυτές τις χώρες. Αυτές οι τελευταίες δύο
δεκαετίες ήταν μία περίοδος σπατάλης.

Κατά τη διάρκεια των τελευταίων 20 χρόνων, το ετήσιο κατά κεφαλήν εισόδημα
παρουσίασε μέσο ρυθμό αύξησης 0,35%. Με αυτούς τους ρυθμούς, μια οικονομία
χρειάζεται 200 χρόνια προκειμένου να διπλασιάσει το μέγεθός της. Στην Ασία, το
μέγεθος των οικονομιών διπλασιάζεται κάθε δέκα χρόνια. Με αυτούς τους
αναιμικούς ρυθμούς ανάπτυξης, πώς μπορεί η Λατινική Αμερική να προσδοκά να
ανταγωνιστεί στο παγκόσμιο εμπόριο, χωρίς να μειωθούν οι πραγματικοί μισθοί
των εργαζομένων της;

Προφανής κακοδιαχείριση και όχι κακοτυχία είναι η βασική αιτία της
στασιμότητας. Αν η Λατινική Αμερική δεν αλλάξει, θα αρχίσει να μοιάζει όλο και
περισσότερο στην Αφρική ­ μια περιοχή με εξασθενημένα κράτη, με μεγάλη
παραοικονομία και διάχυτη φτώχεια.

Οι παράγοντες των προβλημάτων

Ο Rudi Dornbusch είναι Καθηγητής Οικονομικών στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Μασαχουσέτης και πρώην επικεφαλής του συμβουλίου εμπειρογνωμόνων της Παγκόσμιας Τράπεζας και του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου

Τέσσερις είναι οι παράγοντες που την τοποθετούν σε αυτό το μονοπάτι.

Πρώτον, κατά τη διάρκεια του παροξυσμού των ιδιωτικοποιήσεων, τα πάντα, από
τις εταιρείες κοινής ωφέλειας ώς και τις μεταποιητικές βιομηχανίες, βγήκαν στο
σφυρί. Για κάποιο χρονικό διάστημα οι ιδιωτικοποιήσεις βοήθησαν να
εξισορροπηθούν οι εθνικοί προϋπολογισμοί και, επιπλέον, παρείχαν πόρους για τη
διατήρηση της κατανάλωσης σε ικανοποιητικά επίπεδα. Τελικά, όμως, τα έσοδα από
τις ιδιωτικοποιήσεις δεν μεταφράστηκαν σε καλύτερες υποδομές ή περισσότερο
ανταγωνιστικές εξαγωγές.

Το χειρότερο ήταν ότι το ξεπούλημα των κρατικών περιουσιακών στοιχείων
συνοδεύτηκε με μαζικό δανεισμό από το εξωτερικό. Σε ορισμένες περιπτώσεις,
κυρίως στην Αργεντινή, ο δανεισμός από εγχώριους πιστωτές, οι οποίοι αγόρασαν
και τις κρατικές επιχειρήσεις, εξάντλησε κάθε διαθέσιμη πηγή δανεισμού. Άλλες
χώρες δεν έφθασαν στο σημείο που έφθασε η Αργεντινή, αλλά η χαμηλή
πιστοληπτική ικανότητα είναι ένα ζήτημα που μαστίζει το σύνολο των χωρών της
Λατινικής Αμερικής.

Δεύτερον, επειδή οι μεταρρυθμίσεις δεν βελτίωσαν την ευημερία, οι πολίτες
εναντιώνονται σε αυτές. Η εισροή κεφαλαίων αύξησε τον πλούτο, αλλά για
ελάχιστο χρονικό διάστημα. Όταν το χρήμα σταμάτησε να ρέει, ο πλούτος
εξανεμίστηκε. Κανένας λογικός πολιτικός δεν πρόκειται να δεσμευτεί για μια
ακόμη δεκαετία διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων, η οποία θα δοκιμάσει την υπομονή
των Λατινοαμερικανών πέρα από τα όρια της εκλογικής επιβίωσης. Ωστόσο, χωρίς
περισσότερες και βαθύτερες μεταρρυθμίσεις, δεν θα δημιουργηθούν οι ελάχιστες
προϋποθέσεις για την προσέλκυση επενδύσεων ­ χωρίς τις οποίες δεν είναι εφικτή
η ανάπτυξη.

Αυτό το δίλημμα της ανάπτυξης μάς οδηγεί στον τρίτο παράγοντα: την
αναποτελεσματική πολιτική. Οι κυβερνήσεις που λειτούργησαν μέσω τεχνοκρατικών
καναλιών και οραματίστηκαν την οικονομική ανάπτυξη σαν μια παλίρροια που
σηκώνει όλες τις βάρκες, έχουν εξαφανιστεί. Στην Αργεντινή, ο ένας πρόεδρος
διαδέχεται τον άλλο. Οι θεσμοί δεν λειτουργούν, το δικαίωμα στην ιδιοκτησία
αμφισβητείται και επιχειρείται μια χωρίς πρόγραμμα αναδιανομή του εισοδήματος.

Οι άλλες χώρες

Μετά δυσκολίας μπορούμε να πούμε ότι το Περού και η Βενεζουέλα βρίσκονται σε
καλύτερη κατάσταση. Την ίδια πορεία με την Αργεντινή είναι πιθανόν να
ακολουθήσει σύντομα και η Βραζιλία. Η δημοτικότητα του Λούλα Ιγκνάθια ντα
Σίλβα, ο οποίος προηγείται στις δημοσκοπήσεις για τις επερχόμενες προεδρικές
εκλογές, και της ομάδας του λειτουργεί ως προειδοποίηση πως οι
Λατινοαμερικανοί ετοιμάζονται να απορρίψουν τις παραδοσιακές κυβερνήσεις. Ο
Λούλα και το κόμμα του είναι, προς το παρόν, εκτός του κυρίαρχου ρεύματος της
οικονομικής σκέψης και πολιτικής, με αποτέλεσμα τα ξένα κεφάλαια να έχουν
αρχίσει ήδη να αποσύρονται από τη χώρα ­ παρά το γεγονός ότι οι εκλογές
απέχουν αρκετούς μήνες.

Στο Μεξικό, ο εκδημοκρατισμός έχει δημιουργήσει μεγαλύτερη σταθερότητα αλλά
αυτό μπορεί να αποδειχθεί εφήμερο. Το πέσο είναι πλέον υπερβολικά
υπερτιμημένο. Αν το εμπορικό ισοζύγιο επιδεινωθεί ακόμη περισσότερο, η
οικονομία θα προσγειωθεί απότομα.

Παρά τα πρώτα καλά νέα από τη δημοκρατία στο Μεξικό, ο πρόεδρος έχει αρχίσει
να επιβεβαιώνει όλες τις ανησυχίες που είχε προκαλέσει η εκλογή του: δεν έχει
όραμα, δεν έχει Κοινοβούλιο για να συνεργαστεί μαζί του και δεν διαθέτει
κυβερνητική ομάδα που να γνωρίζει τι πρέπει να κάνει.

Ο τελευταίος παράγοντας ανησυχίας είναι ο εξαιρετικά χαμηλός ρυθμός
αποταμίευσης στη Λατινική Αμερική. Πράγματι, οικονομικά βρισκόμαστε στο
χαμηλότερο σημείο, όπου δεν υπάρχει αποταμίευση και δεν υπάρχουν και
επενδύσεις. Δεν υπάρχει, επίσης, η βάση για τη συσσώρευση κεφαλαίου και την
αύξηση της παραγωγικότητας. Η Βενεζουέλα μιλάει για την περίοδο των παχέων
αγελάδων του ΟΠΕΚ κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του ’70 – την περίοδο αυτή
την έχασε, καθώς δεν ανάπτυξε την πετρελαϊκή της βιομηχανία. Ο πλούτος της
Αργεντινής κάνει πλέον διακοπές στο Μαϊάμι. Και ίσως να είναι καλύτερα έτσι. Η
Βραζιλία και το Μεξικό είναι βασικά παραδείγματα χωρών που πούλησαν την
κρατική περιουσία, ενώ παράλληλα, αντί να αποταμιεύσουν, προχώρησαν σε
μεγαλύτερο δανεισμό.

Η αντίθεση

Η αντίθεση με την Ασία είναι εμφανής. Αναλογιστείτε την Κίνα, όπου οι ρυθμοί
αποταμίευσης και επενδύσεων πλησιάζουν το 40%, το ισοζύγιο τρεχουσών
συναλλαγών είναι θετικό και δεν υπάρχει δημόσιο χρέος. Οι κρατικοί θεσμοί
είναι φιλικοί προς τις αγορές και το εργατικό δυναμικό είναι καλά
εκπαιδευμένο, πειθαρχημένο και ευέλικτο στη μάθηση.

Για να είμαστε ακριβείς, η Κίνα παραμένει μια φτωχή χώρα. Το κατά κεφαλήν
εισόδημά της είναι το μισό εκείνου της Βραζιλίας. Ωστόσο, με τους ρυθμούς
οικονομικής ανάπτυξης στο 15%, ποιος μπορεί να αμφιβάλλει ότι σε 15 χρόνια η
Κίνα θα ξεπεράσει τη Βραζιλία;

Στην Κίνα, παρά τα μεγάλα της προβλήματα, τα πράγματα εξακολουθούν να
πηγαίνουν καλά λόγω των μεγάλων εισροών ξένων άμεσων επενδύσεων και του
οφέλους από την είσοδό της στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου. Στη Λατινική
Αμερική, τα πράγματα εξακολουθούν να μην πηγαίνουν καλά: οι κυβερνήσεις
καθυστερούν τις μεταρρυθμίσεις και οι οικονομίες της περιοχής χάνουν έδαφος σε
σχέση με τον υπόλοιπο κόσμο.

Και χειρότερα

Η Λατινική Αμερική τα πήγαινε καλά, όταν εισέρεαν τα ξένα κεφάλαια. Αυτή η
εποχή έχει περάσει. Έτσι, για τα επόμενα χρόνια πρέπει να περιμένουμε
χειρότερες οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές ειδήσεις. Δημαγωγοί όπως ο
Ούγκο Τσάβες της Βενεζουέλας ή ο Κάρλος Μένεμ ­ υποψήφιος πρόεδρος και πάλι
στην Αργεντινή ­ μπορεί να φαίνονται σαν ένα κακόγουστο αστείο. Ωστόσο, όσοι
νοιάζονται για τη μοίρα της Λατινικής Αμερικής, δεν πρέπει να γελούν.

(c) Project Syndicate, Μάιος 2002

Επιμέλεια διεθνών οικονομικών θεμάτων: Σπύρος Δημητρέλης, Γιώργος Κανελλόπουλος