ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Δαίδαλος. Ο πρώτος αρχιτέκτων

«Ο Δαίδαλος – η μυθολογία του τεχνίτη στην Αρχαία Ελλάδα» είναι ο τίτλος του
βιβλίου της Φρανσουάζ Φροντιζί Ντυκρού (εκδόσεις Ολκός 2002, μετάφραση Χρήστου
Μεράντζα).

Από τα βάθη των καιρών, μέσα από τις λέξεις που συνδέονται με τον μύθο
αναγνωρίζουμε στην έρευνα της συγγραφέως τα αρχετυπικά χαρακτηριστικά της
αρχιτεκτονικής.

Ο Δαίδαλος, αυτός ο εύστροφος πρόγονος των αρχιτεκτόνων, ο επινοητής του
αρχιτεκτονικού σχεδίου, ο σχεδιαστής της πρώτης διαχάραξης, σχεδίασε τον
μυθολογικό λαβύρινθο και γνώριζε ότι για τον δρόμο της επιστροφής – την έξοδο
– και τη σωτηρία από τη μόνιμη απειλή του Μινώταυρου, χρειαζόταν στον Θησέα το
νήμα, ο μίτος.

Ο μύθος αναφέρει μια παρόμοια πολύ σύντομη διαδρομή, που παραπέμπει στην αρχή
της συστροφής, η οποία χαρακτηρίζει τη μινωική αρχιτεκτονική και τέχνη:

Ο Δαίδαλος κατάφερε να πετάξει από την Κρήτη στην Κάμικο της Σικελίας, όπου
κρύφτηκε για να αποφύγει την οργή του Μίνωα, και ασχολήθηκε μεταξύ άλλων με
κατασκευές παιχνιδιών.

Τότε μπήκε το πρόβλημα – παγίδα του Μίνωα – για να τον ανακαλύψει: πώς είναι
δυνατόν να περάσει ένα νήμα από το ελικοειδές κοχύλι του τριτωνίου. Ο Δαίδαλος
έδεσε το νήμα σε ένα μερμήγκι, εφαρμόζοντας για τη διαδρομή και την έξοδο την
ίδια αρχή της πραγματοποίησης μιας πορείας μέσω ενός ζωντανού πλάσματος.

Η αμφισημία την οποία επισημαίνει ο Πιερ Βιντάλ Νακέ στην εισαγωγή του
βιβλίου, εκφράζεται στη μινωική αρχιτεκτονική με την ενσάρκωση της
δυαδικότητας: κίνηση, στάση, που πραγματοποιείται μέσα από τα εμπόδια.

Ο μύθος του Δαιδάλου, που έχει εξ επαφής σχέση με το σώμα, παραπέμπει σε
διαδρομές και στάσεις μέσα σε κελύφη χώρων, που υποδέχονται την κίνηση και
ορίζουν την αρχή και το πέρας της.

Τα κελύφη αυτά δεν στερούνται σχεδιασμού, αντίθετα παραπέμπουν με τον τρόπο
τους σε μια κρυμμένη γεωμετρία, που περιβάλλει και προστατεύει το σώμα που την
κατοικεί και την εγγράφει κατά τη διάρκεια της διαδρομής στον χώρο και στον
χρόνο. Κατά τον Νίτσε: «Αν θα θέλαμε να σχεδιάσουμε μια αρχιτεκτονική που να
ταιριάζει στη δομή της ψυχής μας, θα τη συλλαμβάναμε κατ’ εικόνα του
λαβύρινθου».

Ο πρωτοπόρος Ολλανδός αρχιτέκτονας Aldo Van Eyck, μέλος της ομάδας ΤΕΑΜ 10, η
οποία άσκησε γόνιμη κριτική στο μοντέρνο κίνημα, έγραψε για τη «λαβυρινθώδη
διαύγεια», αναγνωρίζοντας μ’ αυτή την έξυπνη λεκτική αντίφαση, στον μύθο του
δαιδαλώδους, ένα περιεχόμενο το οποίο εφάρμοσε με μεγάλη συνέπεια στο
αρχιτεκτονικό του έργο.

Μια αρχιτεκτονική που έχει στόχο να εξυπηρετήσει τον άνθρωπο, τον ενσωματώνει
στη διαδρομή επιχειρώντας να κάνει το σώμα του ένα με αυτή, αυτός είναι ο
μίτος που θα κινούσε την αρχιτεκτονική προς μια κατεύθυνση, μακριά από τις
πακετοποιημένες εφαρμογές, που σερβίρουν οι πάσης φύσεως επιχειρησιακοί
σχηματισμοί, οι οποίοι αντιμετωπίζουν τον χώρο μονοσήμαντα σαν μία από τις
πηγές πλουτισμού βγάζοντας από το παιχνίδι τον άνθρωπο που θα τον κατοικήσει.

Όπως γράφει ο Σ. Αλεξίου (Μινωικά και Ελληνικά – αρχαιολογικές μελέτες –
Στιγμή 2002)

«Η μινωική τέχνη προσεγγίζει τον χώρο με σοφία, τη χαρακτηρίζει η αέναη κίνηση
και η ποικιλία στο οικοδομικό σύνολο…

Τα ανάκτορα, οι επαύλεις και τα ιδιωτικά σπίτια διαρθρώνονται στα δάπεδα και
στις στέγες σε διαφορετικού ύψους επίπεδα, ενώ και οι προσόψεις σπάζουν και
αποκτούν φωτοσκιάσεις με μια σειρά από χαρακτηριστικές εσοχές και εξοχές που
δημιουργούν πολλαπλές επιφάνειες…».

Η μινωική τέχνη παραπέμπει στον λαβύρινθο, σ’ ένα λαβύρινθο όμως καλά
διαρθρωμένο, που σχεδιάζεται προς αποκρυπτογράφηση, δεν προκύπτει από τυχαίες
κινήσεις και συσσωρεύσεις ανέραστων χώρων.

Στον επίλογο του βιβλίου η Φρανσουάζ Φροντιζί Ντυκρού γράφει: «Στην ιστορία
του δημιουργού του Λαβύρινθου – αλλά και σε πολλούς άλλους ελληνικούς μύθους
επίσης – υπάρχουν ακόμη πολλά νήματα να τα ξαναπιάσει κανείς και να τα
ακολουθήσει».

Η Σουζάνα Αντωνακάκη είναι αρχιτέκτονας.