ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΣΠΑΝΔΑΓΟΣ Στα ίχνη «αγνώστων» αρχαίων Ελλήνων μαθηματικών

Μαθηματικός, ερασιτέχνης… φιλόλογος και μανιώδης συλλέκτης βιβλίων, ο Ευάγγελος Σπανδάγος, παλαιότερα «όργωνε» τα παλαιοπωλεία τού Τσέλσι στο Λονδίνο και του Πορτ ντε Κλινιανκούρ στο Παρίσι. Τώρα κάνει το ίδιο και στο Μοναστηράκι. Πολλά από τα βιβλία του τα χαρίζει απλόχερα σε φίλους, γνωστούς ή και καμιά φορά σε άγνωστους πελάτες. Και δεν μπορείς να μη γελάσεις, ακούγοντάς τον να λέει γράφοντας την αφιέρωση στο εξώφυλλο: «Πρόσεξε, γιατί μετά τον θάνατο του συγγραφέα αποκτά αξία!»

Αν ξαφνικά χτυπούσε το τηλέφωνο και κάποιος φίλος τού έλεγε ότι σε μια
βιβλιοθήκη του εξωτερικού βρίσκεται ένας αραβικός κώδικας που κρύβει μέσα του
ένα κείμενο κάποιου «άγνωστου» αρχαίου Έλληνα μαθηματικού, τότε το πιο πιθανό
θα ήταν ο Ευάγγελος Σπανδάγος να πάρει επιτόπου ταξί για το αερόδρομιο,
ξεχνώντας ακόμα και να κατεβάσει τα στόρια στο βιβλιοπωλείο.

Οι αρχαίοι Έλληνες θετικοί επιστήμονες ήταν ίσως και ο κυριότερος λόγος που
τον έκανε να εγκαταλείψει πρόωρα – και με μειωμένη σύνταξη – τις σχολικές
αίθουσες διδασκαλίας. Μαθηματικός και ο ίδιος, αλλά με γνώση των αρχαίων
ελληνικών – «είχα βλέπετε καλούς φιλολόγους στο σχολείο» – αφοσιώθηκε τα
τελευταία χρόνια στο (φυσικομαθηματικό) βιβλιοπωλείο τής συζύγου του.

Με τη βοήθειά της, όπως επίσης και της κόρης του, της Ρούλας Σπανδάγου (που
είναι κι αυτή μαθηματικός), ξεκίνησαν πριν από δύο χρόνια μια προσπάθεια να
παρουσιάσουν το έργο αρχαίων Ελλήνων επιστημόνων, που μέχρι σήμερα δεν είχε
αποδοθεί στα νεοελληνικά ή δεν βρισκόταν καθόλου στα βιβλιοπωλεία της χώρας
μας.

«Καταφέραμε μέχρι σήμερα να εκδώσουμε 14 βιβλία με έργα Ελλήνων
μαθηματικών και αστρονόμων. Ανάμεσά τους είναι οι “Χαμένες Πραγματείες του
Ευκλείδου”, “Τα Σφαιρικά τού Θεοδοσίου”, “Το Περί Μεγεθών και Αποστημάτων
Ηλίου και Σελήνης του Αριστάρχου” και “Η Εισαγωγή εις την σπουδήν των ουρανίων
φαινομένων τού Γεμίνου του Ρόδιου” », λέει στα «ΝΕΑ» ο Ευάγγελος Σπανδάγος.

Ο ίδιος πριν από λίγο καιρό είχε έρθει σε επαφή με έναν Ινδό καθηγητή
Μαθηματικών στο Πανεπιστήμιο της πόλης Πάτνα, η οποία βρίσκεται στη δυτική
πλευρά της χώρας. «Έψαχνα να βρω καταχωνιασμένο σε αραβικούς κώδικες ένα
χαμένο έργο ενός αρχαίου μαθηματικού, του Μενελάου, και εντελώς κατά τύχη
έπεσα πάνω στην επίσης χαμένη αστρονομική-μετεωρολογική εργασία τού Διογένη
του Απολλωνιάτου, που είχε γεννηθεί τον 5ο π.Χ. αι. στην Απολλωνία του Νομού
Ρεθύμνου».

Με αντίστοιχο τρόπο στην Εθνική Βιβλιοθήκη των Παρισίων, από έκδοση του
Ζαν Πενά το 1540, «είχα βρει τα Σφαιρικά του Θεοδοσίου και πλήρωσα ένα σωρό
λεφτά για να μου φωτογραφίσουν τις σελίδες που ήθελα, επειδή το να
φωτοτυπηθούν τόσο παλιά βιβλία είναι αδύνατο».

Ο Ευάγγελος Σπανδάγος λέει ότι διαβάζοντας κανείς το έργο των αρχαίων Ελλήνων
μαθηματικών καταλαβαίνει αμέσως ότι είχαν εμβαθύνει σε όλους τους κλάδους των
Μαθηματικών, ακόμα και στη Συνδυαστική, «που ουσιαστικά άρχισε να θεμελιώνεται
τους δύο τελευταίους αιώνες».

Και το ερώτημα που τον βασανίζει είναι: «Γιατί κανένας επίσημος φορέας δεν
μερίμνησε, ώστε να εκδοθούν αυτά τα έργα στη χώρα μας και να γίνει γνωστός
στον πολύ κόσμο όλος αυτός ο πλούτος;».

Τα Μαθηματικά και η Αστρονομία, όπως μάλιστα προσθέτει, «είναι αυτά που έκαναν
διάσημη την Ελλάδα παντού. Περισσότερο από όσο ο Σοφοκλής!» Διότι, όπως λέει,
ακόμα και λογιστικά «τις περισσότερες εκδόσεις στον κόσμο από εφευρέσεως
τυπογραφίας έχει η Αγία Γραφή και ύστερα τα Στοιχεία του Ευκλείδη!». Σημειώνει
μάλιστα ότι η επιστήμη των Μαθηματικών θεμελιώθηκε από τους αρχαίους Έλληνες,
επειδή «εκείνοι ήταν οι πρώτοι που επινόησαν την απόδειξη. Μια μαθηματική
πρόταση έχει αξία μονάχα όταν αποδειχθεί…».

Καλά όλα αυτά, αλλά για γυναίκες μαθηματικούς δεν ακούσαμε τίποτα να μας λέτε,
ήταν η δική μας παρατήρηση… «Μα, δεν έφτασα ακόμα εκεί», απαντά και
συνεχίζει: «Ύστερα από πέντε χρόνια έρευνας σε αρχαίες πηγές, βρήκα τα ονόματα
40 γυναικών μαθηματικών. Η πιο παλιά από αυτές φέρεται να είναι η Αίθρα, η
μητέρα τού Θησέα, που δίδασκε πρακτική αριθμητική στην Τροιζηνία
χρησιμοποιώντας τον άβακα, που ήταν όργανο αριθμητικών πράξεων».

Για τον 57χρονο Μαθηματικό, η έκδοση ενός βιβλίου με το έργο κάποιου
αρχαίου επιστήμονα δεν είναι καθόλου εύκολη υπόθεση. «Χρειάζεται πάντα να
στοιχειωθετούμε από την αρχή τα κείμενα, είτε αυτά τα βρίσκουμε σε πολύ παλιές
εκδόσεις είτε ακόμη και στις στερεότυπες εκδόσεις της Λειψίας».

Αυτό όμως είναι το λιγότερο, γιατί και οι μαθηματικοί όροι των αρχαίων πρέπει
να αποδοθούν στα σύγχρονα ελληνικά με κατανοητό τρόπο. «Να σας δώσω ένα
παράδειγμα: ο όρος “υπεναντία τομή κώνου”, που εύκολα μπορεί να διαβαστεί από
τον καθένα, για εμένα είναι πάνω από πέντε ώρες δουλειά, αφού πρέπει να σκεφτώ
πώς θα τον εξηγήσω σε μια ολόκληρη σελίδα».

Μαθήματα Ευκλείδη από το πρωτότυπο!

«Ένας μαθητής Λυκείου μπορεί εύκολα να καταλάβει τις σημειώσεις ενός αρχαίου
Έλληνα μαθηματικού. Όταν δίδασκα στο Πειραματικό Σχολείο του Πανεπιστημίου
Αθηνών, αποφάσισα να κάνω ένα πείραμα. Ήθελα να δείξω στους φιλολόγους ότι οι
μαθητές, χωρίς να έχουν προετοιμαστεί, μπορούν να προσεγγίσουν ένα
αρχαιοελληνικό επιστημονικό κείμενο, το οποίο όμως να μην είναι φιλοσοφικό,
ρητορικό ή κάποιο απόσπασμα από τραγωδία».

Ο Ευάγγελος Σπανδάγος λέει ότι εξήγησε στους μαθητές τής Α’ Λυκείου πως «η
γλώσσα που μιλάμε σήμερα είναι εξέλιξη της γλώσσας που μιλούσαν οι αρχαίοι
Έλληνες και ότι οι μαθηματικοί όροι που χρησιμοποιούσαν τότε είναι οι ίδιοι με
αυτούς που ξέρουμε και σήμερα». Έτσι, λοιπόν, κάποια ημέρα και αφού είχε
χτυπήσει το κουδούνι για το τέλος των μαθημάτων, «έμεινα στην τάξη με τα
παιδιά και άρχισα να διδάσκω τα Στοιχεία του Ευκλείδη από το πρωτότυπο. Αυτό
που φάνηκε ήταν ότι οι μαθητές μπορούσαν, ακούγοντας τις προτάσεις στα αρχαία
ελληνικά, να τις αποδίδουν στη νέα ελληνική γλώσσα. Με την ίδια ευκολία
καταλάβαιναν και τον σχολιασμό των μαθηματικών όρων».

Λέγοντας αυτή την ιστορία, έρχεται στο μυαλό του ένα ακόμα περιστατικό που
συνέβη πρόσφατα στο βιβλιοπωλείο του. «Είχε έρθει μια κυρία, που μου είπε ότι
ήταν αγρότισσα και έμενε στις Λιβανάτες. Είδε στην τηλεόραση φαίνεται κάποια
εκπομπή που παρουσίαζα τη σειρά των βιβλίων με τους αρχαίους μαθηματικούς και
ήθελε να τα αγοράσει όλα. Μου είπε, θυμάμαι: “Δεν ξέρω γράμματα, αλλά θέλω να
τα έχω στη βιβλιοθήκη γιατί είναι κληρονομιά των προγόνων μας”. Δεν μου είχε
ξανατύχει κάτι τέτοιο και συγκινήθηκα πολύ. Της τα χάρισα, φυσικά, όλα!».

INFO

Στο βιβλιοπωλείο «Αίθρα», στην οδό Μεσολογγίου 1, ο Ευάγγελος Σπανδάγος
διαθέτει τα βιβλία του για τους αρχαίους Έλληνες θετικούς επιστήμονες. Ατάκα
υποδοχής: «Γεια σου, νέε μου, που διψάς για γνώση!».