o υποψήφιος Εκτός Νομικής για μία μονάδα!

Παιδί παιδιών της Κατοχής, υπέγραψα εκ γενετής σχεδόν με τους γονείς μου την
εξής συμφωνία: Εκείνοι μεν θα φρόντιζαν να μη μου λείψει τίποτα ­ ό,τι
στερήθηκαν λαχταρούσαν να το χαρώ και με το παραπάνω. Εγώ δε θα έδινα τον
καλύτερο εαυτό μου στα μαθήματα, αφού μόνο μέσα από τη μόρφωση μπορείς να
φτάσεις παντού όπως ακράδαντα πίστευαν ­ αριστεροί γαρ, αρνούμενοι να
αποδεχθούν κάθε άλλη μέθοδο κοινωνικής ανέλιξης.

Φοίτησα σε ένα ιδιαίτερα σκληρό σχολείο αγοριών και διακρίθηκα στα φιλολογικά
μαθήματα. Η έκθεση ιδεών ήταν το φόρτε μου ­ μ’ άρεσε τόσο να εκφράζω τη γνώμη
μου, ώστε κανένα θέμα δεν μου φαινόταν βαρετό. Διάβαζα μετά μανίας τα
εξωσχολικά λεγόμενα βιβλία, στα δώδεκα είχα εξαντλήσει εντελώς την
παιδική-εφηβική λογοτεχνία και άρχισα να καταβροχθίζω κλασικά και μοντέρνα
μυθιστορήματα, με σαφή προτίμηση σε όσα δεν τσιγκουνεύονταν τις ερωτικές
περιγραφές. Ας μην ξεχνάμε ότι στις αρχές της δεκαετίας του ’80 η πορνογραφία
δεν είχε ακόμα νομιμοποιηθεί μέσω των περιοδικών λάιφ-στάιλ και της ιδιωτικής
τηλεόρασης και για έναν έφηβο ήταν προτιμότερο να την αναζητά στα βιβλία παρά
να αγοράζει στη ζούλα από τα περίπτερα κακοτυπωμένες τσόντες. Καραγάτσης,
Εμπειρίκος, Αναΐς Νιν, Χένρι Μίλερ… Με ενδιέφερε παράλληλα η πολιτική και
είχα άκρως επαναστατικές ιδέες. Στα δεκάξι μου, ήμουν ένα φρικιό με μαλλί
αφάνα, στρογγυλά γυαλιά και στρατιωτική τσάντα, που προσπαθούσε να καταλάβει
τη «Φαντασιακή Θέσμιση της Κοινωνίας» του Καστοριάδη και αγόρευε υπέρ του
κοινοβιακού κομμουνισμού ακόμα και μπροστά στις γριές θείες του. Στα δεκαεφτά
μου άρχισα να προετοιμάζομαι σκληρά για τις Πανελλαδικές Εξετάσεις.

Το πράγμα μού φαινόταν από τότε παράλογο: Οφείλαμε να αποστηθίσουμε καμιά
διακοσαριά σελίδες Ιστορίας και καμιά τριανταπενταριά κείμενα Λατινικών. Όταν
λέω «να αποστηθίσουμε», το εννοώ απολύτως: Μας σήκωνε ο καθηγητής στον πίνακα,
μας έλεγε για παράδειγμα «Εξωτερική Πολιτική του Καποδίστρια» κι εμείς
αρχίζαμε σαν μηχανάκια, μην παραλείποντας ούτε λέξη. Σαν να επρόκειτο να καούν
όλα τα βιβλία και επαφιόταν σε εμάς να διατηρήσουμε τη γνώση εντός μας. Μας
δίδασκαν και θεωρία της Ιστορίας ­ τρομάρα τους! ­ από ένα εγχειρίδιο
ιδιαίτερα δυσνόητο, τουλάχιστον σε παιδιά του Λυκείου.

Έκθεση με το περίφημο θέμα με την «αρωγή» και την «ευδοκίμηση»

Με τα Αρχαία η κατάσταση ήταν κάπως καλύτερη, το συντακτικό και η μετάφραση
απαιτούσαν τουλάχιστον κάτι παραπάνω από την απλή απομνημονευτική ικανότητα.
Στην Έκθεση, το τέταρτο εξεταστέο μάθημα, το ζητούμενο ήταν και πάλι να μάθεις
σχεδόν απέξω κάποιες ιδέες δόκιμων δοκιμιογράφων ­ Ι. Μ. Παναγιωτόπουλος,
Παπανούτσος ­ και να τις αναπαράγεις πιστά. Πρόλογος, κύριο θέμα, επίλογος.
«Από τα αρχαία χρόνια, ο άνθρωπος καλλιέργησε τη φιλία ως βασικό αγαθό της
ζωής του. Ο Αχιλλέας και ο Πάτροκλος, ο Μέγας Αλέξανδρος και ο Ηφαιστίωνας
αποτελούν αθάνατα παραδείγματα άδολης και ειλικρινούς φιλίας…». Ιδού μία
καλή αρχή έκθεσης ­ ένα δείγμα αποστειρωμένης, κοινότοπης γραφής, ικανής να σε
βάλει στο πανεπιστήμιο.

Ακολουθούσα πειθαρχικότατα τις οδηγίες των δασκάλων μου ­ δεν είχα καμιά
διάθεση να κάνω τον μάγκα σε κανένα επίπεδο. Σκοπός μου ήταν να πετύχω στη
Νομική.

Τέλη Μαΐου του 1985, ύστερα από πολλών μηνών άοκνη προετοιμασία, μπήκαμε στην
τελική ευθεία. Στα Αρχαία και στα Λατινικά, τα πράγματα πήγαν για μένα καλά,
όπως περίπου τα περίμενα. Στην Ιστορία, είχα την πρώτη δυσάρεστη έκπληξη: Το
ένα από τα τρία ζητήματα ήταν παρμένο από το θεωρητικό εγχειρίδιο ­ ζητούσαν
ένα παράδειγμα που αναφερόταν εκεί μέσα για την αλληλεπίδραση παραγωγικών
δυνάμεων και παραγωγικών σχέσεων. Τόσο καιρό μελετούσαμε την Επανάσταση του
’21 και τη Μικρασιατική Καταστροφή και τώρα έπρεπε να τους γράψουμε για το
κούρεμα των αρνιών στην Αγγλία του 19ου αιώνα! Ήταν η μόνη από τις διακόσιες
σελίδες που δεν είχα αποστηθίσει! Τα μπάλωσα όπως-όπως. Την επομένη, στην
Έκθεση, έπεσε το περίφημο θέμα με την «Αρωγή» και την «Ευδοκίμηση», που το
θυμούνται σίγουρα ακόμα όλα τα παιδιά της γενιάς μου. Ήθελαν να ελέγξουν το
λεξιλόγιό μας. Ύστερα από καμιά ώρα όμως το μετάνιωσαν και έδωσαν εντολή στους
εξεταστές να μας εξηγήσουν τις επίμαχες λέξεις. Δυο-τρεις διπλανοί μου έσκισαν
τις εκθέσεις τους και τις ξανάρχισαν. Εγώ βρισκόμουν ήδη στην τρίτη σελίδα και
προχωρούσα ακάθεκτος, σίγουρος ότι γράφω ακριβώς ό,τι περίμεναν από έναν
υποψήφιο.

Σε κάνα δυο μήνες βγήκανε τα αποτελέσματα. Οι βαθμοί μου πολύ καλοί, με μόνη
εξαίρεση την Έκθεση, όπου είχα πάρει 12. Στο σχολείο είχα πάντα 19 ή 20. Μου
ήρθε ο ουρανός σφοντύλι. Θυμάμαι ακόμα την αγωνία μου την τελευταία νύχτα πριν
ανακοινωθούν τα ονόματα των εισακτέων. Και αν δεν έμπαινα στη Νομική; Και αν
ξανάδινα και πάλι αποτύγχανα; Προφανώς δεν είχα καμιά συναίσθηση της
βαθμολογικής τουλάχιστον αξίας των εκθέσεών μου. Μετά τον θάνατο δε του πατέρα
μου, δεν είχα και αρκετά λεφτά ώστε να σπουδάσω με άνεση στο εξωτερικό. Πρώτη
φορά στη ζωή μου δοκίμαζα την αίσθηση του άδικου αποκλεισμού. Το πρωί έμαθα
ότι η βάση για τη Νομική της Θράκης ήταν 1.647. Εγώ είχα 1.646 ­ για ένα μόλις
μόριο έμεινα έξω από τη Νομική και πέρασα στη Θεολογική Αθήνας.