Οι ξεχασμένες Παναγίες

Ένας άνθρωπος θεοσεβούμενος ζούσε κάποτε σ’ ένα σπιτάκι με μεγάλο κήπο όλο
κληματαριές, λαχανικά και οπωροφόρα, κοντά στο Παλάτι των Βλαχερνών, στον
Κεράτιο. Μιαν άνοιξη, όπως κάθε χρόνο, ετοιμάστηκε να πάει στη Σινασσό να δει
τους γονείς του.

Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος χοροστατεί σε λειτουργία στον Ναό του Αγίου Πνεύματος. Μόνο 1.500 Έλληνες έχουν απομείνει στην παλιά πρωτεύουσα των σουλτάνων

Πριν κινήσει για το ταξίδι γονάτισε μπροστά στο εικόνισμα της Παναγίας και την
παρακάλεσε να φυλάει το σπίτι του όσο θα έλειπε… Σαν γύρισε ύστερα από λίγο
καιρό το βρήκε ρημαγμένο από κλέφτες. Τον έπιασε οργή. Το εικόνισμα ήταν
πεταμένο πάνω στο τραπέζι. Άρπαξε τη χαντζάρα του που ήταν δίπλα και την
έμπηξε έξαλλος στην εικόνα· «γιατί δεν το φύλαξες; φώναξε, και αμέσως
κοκάλωσε. Η εικόνα είχε ματώσει… Βάλθηκε τότε να χτίσει μιαν εκκλησιά για να
προσφέρει στέγη στη θαυματουργή εικόνα. Την ονόμασε Παναγία Χατζερλίδισσα…

Αυτός είναι ο θρύλος της Χατζερλίδισσας (ή Χατζηριωτίσσης). Πλάι στο
εικόνισμα, μέσα σε θήκη, στέκει το ξίφος του θαύματος. Κάνοντας τον περίπατό
μου στα τείχη, χτυπώ πού και πού την πόρτα. Μου ανοίγει η κυρία που τη
φροντίζει μαζί με τον άντρα και την κόρη της. Όπως όλες σχεδόν οι οικογένειες
που μένουν στα σπιτάκια των αυλόγυρων και φροντίζουν τις εκκλησίες, έτσι κι
αυτοί δεν ξέρουν ελληνικά. Εκείνη, όμως, είχε θυμώσει κι έκανε απορημένη τον
σταυρό της, όταν την είχα ρωτήσει αν είναι Ασσυροχαλδαία· «εμείς είμαστε από
την Αντιόχεια, το Πατριαρχείο μας είναι πιο παλιό απ’ το δικό σας», μου είχε
πει.

Ενενήντα μία εκκλησίες υπάρχουν σήμερα στην Κωνσταντινούπολη – εντός των
τειχών, στον Γαλατά και στην ασιατική και ευρωπαϊκή όχθη του Βοσπόρου. Πολλές,
για τους χίλιους πεντακόσιους τόσους Ρωμιούς που έχουν απομείνει εδώ, είναι
όλες ανοιχτές, αλλά οι περισσότερες λειτουργούνται λίγες φορές τον χρόνο.
Ογδόντα τέσσερις ανήκουν στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, τρεις είναι μετόχια του
Πατριαρχείου Ιεροσολύμων, μία του Σινά και τρεις είναι ιδιωτικά παρεκκλήσια.
Οι εκκλησίες της πολιούχου είναι οι περισσότερες, δεκαεννιά Παναγίες.

Γυναίκα προσεύχεται στον ναό του Αγίου Στεφάνου στην Κωνσταντινούπολη

Είκοσι εννέα εκκλησίες συνεχίζουν να λειτουργούνται από τη βυζαντινή εποχή
(άλλες είκοσι οκτώ έχουν γίνει τζαμιά). Από τις υπόλοιπες, όλες σχεδόν, είναι
χτισμένες πάνω στα θεμέλια παλαιότερων, γιατί η οικοδόμηση νέων εκκλησιών είχε
απαγορευθεί επί Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, επιτρεπόταν, όμως, η επισκευή τους ή
το ξαναχτίσιμο αν είχαν καεί ή γκρεμιστεί σε σεισμό.

Και γίνονταν πολλοί σεισμοί στην Πόλη και πολλές πυρκαγιές. Σαράντα πέντε
μέρες είχε κρατήσει ο σεισμός του Αυγούστου του 1509. Έξι εκκλησίες κάηκαν στη
μεγάλη φωτιά του 1782, παρότι το 1677 είχε απαγορευτεί η χρησιμοποίηση ξύλου
στις οικοδομές… Άλλαξε, λοιπόν, η αρχιτεκτονική τους από τις πολλές
επισκευές ή το ξαναχτίσιμο, διατήρησαν, όμως τη θέση τους ως συνέχεια των
βυζαντινών εκκλησιών. Τώρα είναι όλες σχεδόν, δίρριχτες βασιλικές, γιατί
απαγορεύονταν και οι τρούλοι.

Ο Μαχμούτ Β’ (1808-1839) ήρε την απαγόρευση. Είχε προηγηθεί το οθωμανορωσικό
Σύμφωνο του Κιουτσούκ Καϊναρτζί (1774), που έθετε τον ορθόδοξο πληθυσμό υπό
την αιγίδα της Ρωσίας, ακολούθησαν οι μεταρρυθμίσεις του 1839 (Τανζιμάτ) και
του 1856 (Ισλαχάτ), που αναγνώριζαν πλήρη θρησκευτική ελευθερία στους μη
μουσουλμάνους.

«ΜΝΗΣΘΝΤΗ ΜΟΥ ΚΥΡΙΕ ΤΟΝ ΔΟΥΛΟΝ ΣΟΥ… ΑΠΟ ΧΩΡΙΟΝ ΛΟΥΒΡΙ ΚΟΣΤΑ ΚΑΛΦΑ ΣΙΣΑΝΙΟΥ
ΑΠΑΡΧΙΑΣ (Ν)ΤΟΥΒΑΡΤΖΙΔΩΝ…1837», γράφει η επιγραφή στην πρόσοψη της
Χατζηριώτισσας. Ο Πατριάρχης Σαμουήλ (1763-1768), όμως, που είχε καταρτίσει
κατάλογο των εκκλησιών της Πόλης, την αναφέρει τρίτη κατά σειρά των εκκλησιών
που είχαν στην περιοχή τους σχολείο.

Τα αρχεία των εκκλησιών, γράφει ο Ζαφέρ Καρατζά, στον πιο περιεκτικό ώς τα
σήμερα, νομίζω, κατάλογο για τις εκκλησίες της Πόλης («Ελληνικές Εκκλησίες της
Οθωμανικής Περιόδου στην Ισταμπούλ», εκδόσεις Τράπεζας Γιαπί Κρεντί, 1995)
βρίσκονται στο Αρχείο Μπάσμπακανλικ (18 τεφτέρια ώς το 1918) και στο αρχείο
του Μουσείου Τόπκαπι στην Κωνσταντινούπολη και περιμένουν μαζί με τους
καταλόγους Τρύφωνος (1583), Πετεράκη (1604), Σμιθ (1669), Χοβανεσιάν (1775)
και τη μελέτη Κεραμέα – Σιδερίδη (1904) άλλους πολλούς ερευνητές να τις
βγάλουν από τη λησμονιά και να αποκαλύψουν τα μυστικά τους.

Ώς τότε δεν μας απομένει – και είναι ίσως ο πιο αλάνθαστος τρόπος προσέγγισης
– να χτυπάμε πού και πού την πόρτα τους.