ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Δημοσιογραφική ηθική

Πριν από λίγο καιρό οι υπεύθυνοι της «Wall Street Journal» ζήτησαν απ’ όλους
τους δημοσιογράφους των ΗΠΑ να μην αναφέρουν το εξής πράγμα: ότι ο συνάδελφός
τους D. Pearl, που είχε απαχθεί, ήταν εβραίος, γιατί η ζωή του θα έμπαινε σε
άμεσο κίνδυνο. Η ηθική έκκληση της εφημερίδας εισακούστηκε, αλλά δεν απέτρεψε,
δυστυχώς, τη βάρβαρη δολοφονία του D. Pearl από τους ισλαμιστές απαγωγείς του.

Ύστερα από μερικές ημέρες η «Washington Post» αποκάλυψε την είδηση για τη
σκιώδη κυβέρνηση που λειτουργούσε στην Αμερική μετά την 11η Σεπτεμβρίου. Η «Ν.
York Post» δημοσίευσε και φωτογραφίες του καταφυγίου στο οποίο είχε
εγκατασταθεί αυτή η «αόρατη» κυβέρνηση. Κάποιοι μίλησαν, τότε, για ανήθικη
δημοσιογραφική πρακτική, γιατί έτσι οι τρομοκράτες θα κτυπούσαν εύκολα το
κρησφύγετο τούτο («W. Post», 4/3/2002).

Γιατί τα αναφέρω αυτά; Γιατί αποδεικνύουν ότι πρέπει να υπάρχει μια
επαγγελματική ηθική στους δημοσιογράφους. Μια ηθική που θα τους επιτρέπει να
κάνουν τις κατάλληλες κοινωνικοπολιτικές σταθμίσεις για τα συμφέροντα που
θίγονται από τις ενέργειές τους. Τα περιστατικά αυτά αποτελούν ταυτόχρονα μια
αποστομωτική απάντηση στους εγχώριους δημοσιογραφικούς κύκλους, που με
υπερβάλλοντα κυνισμό δήλωναν, μετά τα τελευταία γεγονότα για τον παράνομο
τζόγο, ότι θα χρησιμοποιούν ανενδοίαστα την κρυφή κάμερα για να «πιάσουν» τη
μεγάλη είδηση.

Όμως, ο δημοσιογραφικός κόσμος πρέπει να κατανοήσει ότι ο νομοθέτης μας
αποδοκιμάζει ανεπιφύλακτα τα παράνομα αποδεικτικά μέσα. Η πληροφόρηση του
κοινού δεν αποτελεί a priori σημαντικότερο μέγεθος από την προσβολή της
ιδιωτικής σφαίρας του ατόμου, γιατί σ’ αυτό το επίπεδο ισχύει η λεγόμενη
«σταθμιστική θεωρία» και ο δικαστής μπορεί να σταθμίζει κάθε φορά διαφορετικά
αυτά τα μεγέθη.

Πάντως, τα τελευταία γεγονότα επιβεβαιώνουν ολοκληρωτικά τη γνωστή τοποθέτηση
του J. Habermas: Δηλαδή, ότι τα mass media χειραγωγούν την κοινή γνώμη και το
πολιτικό σύστημα ευρύτερα. Γι’ αυτό τον λόγο η αυτόνομη στάση των
δημοσιογράφων απέναντι στους ιδιοκτήτες των ΜΜΕ και η επαγγελματική ηθική
μπορούν, ενδεχόμενα, να παίξουν ένα σημαντικό ρόλο. Γιατί; Γιατί η οικονομική
εξουσία δεν είναι ποτέ μονοσήμαντη (Ν. Πουλαντζάς) και μέσα από την κατάλληλη
πολιτική επικοινωνία παρουσιάζονται ευκαιρίες για να προβληθούν γεγονότα, τα
οποία προφανώς δεν ελέγχονται από την κυρίαρχη ιδεολογία της αγοράς.

Από την άλλη μεριά, δυστυχώς, μια μορφωμένη ελίτ επιλέγει να νομιμοποιήσει με
την παρουσία της τις γνωστές τηλεοπτικές εκπομπές της «κίτρινης»
δημοσιογραφικής σχολής (Ο tempora, o mores).

Ευτυχώς, απέναντι στο παραπάνω φαινόμενο και στη γενικότερη τηλεοπτική
αθλιότητα που επικρατεί στον τόπο μας («τηλεμπάρ»), υπάρχει μια αισιόδοξη
ευρωπαϊκή απάντηση. Ποια είναι αυτή; Το BBC4, δηλαδή ένα ακραιφνές
«πολιτιστικό» κανάλι που εξέπεμψε πριν από λίγο καιρό στην Αγγλία («Guardian»,
4/3/2002).

Ποιες είναι οι επικίνδυνες εξελίξεις; Ο Berlusconi διορίζει στην κρατική
τηλεόραση καινούργιο διοικητικό συμβούλιο κι έτσι ελέγχει – για πρώτη φορά σε
δυτική χώρα – όλα τα τηλεπικοινωνιακά δίκτυα (Le Monde”», 2/3/2002). Δηλαδή,
ένας απίστευτος ολοκληρωτισμός. Επίσης, το ABC στην Αμερική καταργεί και το
τελευταίο υπόλειμμα σοβαρής δημοσιογραφικής δουλειάς, αφού ακυρώνει την
εκπομπή Nightline του Τ. Koppel που κάλυπτε όλα τα παγκόσμια γεγονότα από την
εποχή του Βιετνάμ. Στη θέση του βάζει μια ακριβή κωμική εκπομπή με talk show
(που ελκύει όμως τους διαφημιστές, «W. Post», 5/3/2002).

Έπειτα απ’ όλα αυτά ποια είναι η λύση; Πέρα από τους κώδικες δεοντολογίας
κ.λπ., πιστεύω ειλικρινά ότι ένα σοβαρό αντιστάθμισμα στη σημερινή τηλεοπτική
αθλιότητα θα ήταν η αναβάθμιση του παραδοσιακού ημερήσιου εντύπου, που
αγοράζεται εκούσια στο περίπτερο, γιατί έχει ακόμη να επιτελέσει μια
ουσιαστική λειτουργία, όχι μόνο για την πολιτική ανάπτυξη του τόπου, αλλά και
για τη δικιά μας πολιτισμική ικανοποίηση. Αρκεί, βέβαια, οι εφημερίδες να
προβάλλουν περισσότερο ειδήσεις που αφορούν το παγκόσμιο πλανητικό χωριό (π.χ.
Μεσανατολικό).

Σε τελευταία ανάλυση, όπως πίστευε κι ο Χέγκελ, η ανάγνωση των ημερήσιων
εφημερίδων αποτελεί – ακόμη – την πρωινή προσευχή του σύγχρονου ανθρώπου!

Ο Γρηγόρης Καλφέλης είναι καθηγητής της Νομικής Σχολής του Αριστοτελείου
Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.