Η ηθική της ευθύνης

Το «Επάγγελμα και ο Προορισμός του Πολιτικού» (Politik als Beruf):
αυτό το μικρό αριστούργημα του Μαξ Βέμπερ θα προσέφερα, αν μπορούσα, σε κάθε
άνθρωπο που συμμετέχει ενεργά στην πολιτική μας ζωή.

Διαδηλώτρια μπροστά στο Κολοσσαίο της Ρώμης φοράει ψεύτικη μύτη του Πινόκιο για να διαμαρτυρηθεί κατά του Μπερλουσκόνι

Σε αυτό το βιβλίο, ο Βέμπερ διακρίνει δύο βασικές μεθόδους πολιτικής δράσης
που εμπνέονται, αντίστοιχα, από την ηθική της πεποίθησης και την
ηθική της ευθύνης. Όσοι ακολουθούν την πρώτη μέθοδο υπακούουν μόνο στις
αξίες τους, χωρίς να ανησυχούν για τις συνέπειες της συμπεριφοράς τους. Ο
αδιάλλακτος ειρηνιστής, πεπεισμένος ότι κανένα αίτιο δεν δικαιολογεί τον φόνο,
δεν θα αφαιρέσει τη ζωή άλλου ανθρώπου για κανέναν λόγο, ακόμα και αν με την
άρνησή του αυτή διευκολύνει τη νίκη κάποιου αδίστακτου εχθρού, που είναι
έτοιμος να εξοντώσει τα θύματά του: αν, για να κλείσει το Άουσβιτς, είναι
απαραίτητο να βομβαρδιστούν οι γερμανικές πόλεις και κατά συνέπεια να
σκοτωθούν ηλικιωμένοι και παιδιά, αυτός που δρα σύμφωνα με τις πεποιθήσεις του
δεν θα το πράξει, παρ’ όλο που γνωρίζει ότι θυσιάζει, πέρα από τον εαυτό του,
πολλούς ανυπεράσπιστους ανθρώπους.

Αυτός που δρα σύμφωνα με την ηθική της ευθύνης, από την άλλη, δίνει βέβαια
σημασία στην αγνότητα των αξιών του, αλλά, κυρίως, δίνει σημασία στις
συνέπειες των πράξεών του. Αν η πόλη που του έχουν εμπιστευτεί να προστατεύσει
βρεθεί να κινδυνεύει, ο άνθρωπος αυτός θα τραβήξει το όπλο του και θα το
καταφέρει, με βαριά καρδιά αλλά και μεγάλη δύναμη, στο κεφάλι της πρώτης
απειλής που θα εμφανιστεί. Δεν νοιάζεται τόσο να σώσει την άσπιλη αγνότητα της
ψυχής του όσο να σώσει τον κόσμο και τους άλλους. Κάθε μία από τις δύο αυτές
στάσεις έχει την αξία και τους κινδύνους της. Η ηθική της πεποίθησης, μαρτυρία
και σπόρος της συνείδησης, μπορεί να εκφυλιστεί σε αφηρημένο φανατισμό ή
συγκαταβατικό ναρκισσισμό. Η ηθική της ευθύνης μπορεί να ξεπέσει στη νωθρότητα
και τον πιο άθλιο γενικευμένο συμβιβασμό, στη δειλία εκείνου που θέλει να
προστατεύσει τα συμφέροντά του και υπεκφεύγει τελικά της ευθύνης του.

Σήμερα, η ηθική της ευθύνης τείνει να εκλείψει. Θα μπορούσαμε ίσως να πούμε,
σχηματικά, ότι η Δεξιά είναι συχνά κυνικά υπεύθυνη και η Αριστερά πρόσχαρα
ανεύθυνη. Η πρώτη περιγελά τις αξίες και κυνηγά με συνοχή τούς στόχους και τα
συμφέροντά της. Η δεύτερη, αντίθετα, είναι γεμάτη ανθρώπους που λαχταρούν,
πάνω από όλα, να πουν τη γνώμη τους, να εκφράσουν τα συναισθήματά τους, να
φωνάξουν τον θυμό τους, την απογοήτευσή τους, να επιδείξουν την ευγένεια και
την ευαισθησία της ψυχής τους. Δεν ενδιαφέρονται, όμως, να μάθουν κατά πόσον
αυτό βοηθάει ή εμποδίζει την επιβεβαίωση και την υπεράσπιση των αξιών για τις
οποίες αγωνίζονται.

Το παλαιό ιταλικό Κομμουνιστικό Κόμμα είχε μία αξιοσημείωτη ηθική της ευθύνης,
μία ηθική ικανή για θυσίες, που ξεπερνούσε, ωστόσο, συχνά τα όρια του θεμιτού
και έφθανε στο σημείο να θυσιάζει όχι μόνο τον εαυτό της αλλά και τους άλλους,
να καλύπτει τις αχρειότητες στο όνομα του σκοπού. Εκεί, έπρεπε να φωνάξει
κανείς, να καταγγείλει ό,τι έπρεπε να καταγγελθεί, όποιες κι αν ήταν οι
συνέπειες, διότι ήταν μία από τις περιπτώσεις όπου αποκτά ισχύ η αρχή
pereat mundus et fiat justicia (ας χαθεί ο κόσμος, αρκεί να απονεμηθεί
Δικαιοσύνη). Αυτή η αίσθηση της ευθύνης όμως, απαλλαγμένη από κάθε δογματικό
φανατισμό, παραμένει αναγκαία προϋπόθεση κάθε αυθεντικής ανθρώπινης και
πολιτικής δράσης. Αν χαθεί, δεν απομένει τίποτε.

Μέσα σε αυτό το κλίμα, αυτοί που εργάζονται – ή και διευθύνουν ένα κόμμα –
σύμφωνα με μία ηθική της ευθύνης μοιάζουν συχνά ανιαροί και πεζοί, σαν αυτούς
τους οικογενειάρχες που μοχθούν να εξισορροπήσουν τα έσοδα με τα έξοδα. Αυτοί,
για παράδειγμα, που πιστεύουν ότι η σημερινή κυβέρνηση της Ιταλίας είναι ένα
μεγάλο κακό για τη χώρα θα έπρεπε να κάνουν ό,τι μπορούν προκειμένου να
συνασπίσουν όλες τις πολιτικές δυνάμεις που αντιτίθενται στην κυβέρνηση. Είναι
η αναγκαία προϋπόθεση μιας αυριανής εκλογικής νίκης. Η πολιτική ζωή
εκτυλίσσεται σε όλων των ειδών τους χώρους και όλοι οι χώροι είναι νόμιμοι,
αρκεί να σέβονται τους θεμελιώδεις κανόνες της δημοκρατίας. Αυτό που μετράει,
ή που θα έπρεπε να μετράει, είναι να επιστρέφει κανείς σπίτι του το βράδυ και
να αισθάνεται ικανοποιημένος όχι μόνο διότι τραγούδησε τραγούδια που συγκινούν
την καρδιά ή διότι λοιδόρησε τον αντίπαλο, αλλά κυρίως, ει δυνατόν, διότι
έπεισε τουλάχιστον έναν ψηφοφόρο του αντίπαλου κόμματος να ψηφίσει, την
επόμενη φορά, διαφορετικά.

Ο Claudio Magris γεννήθηκε το 1939. Είναι καθηγητής Γερμανικής
Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο της Τεργέστης, συγγραφέας, μεταφραστής και
κριτικός λογοτεχνίας. Το βιβλίο του «Δούναβης» κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Πόλις.

Επιμέλεια: Κίττυ Ξενάκη