Η παγκόσμια ανάπτυξη απαιτεί τη γενναιοδωρία των πλουσίων

Αν οι πόλεμοι, όπως είχε δηλώσει ο Κλεμανσό, είναι πολύ σημαντικοί για να τους
αφήσουμε στους στρατηγούς, έτσι και η ανάπτυξη είναι πολύ σημαντική για να
αφεθεί στους υπουργούς Οικονομικών, στους κεντρικούς τραπεζίτες, στο Διεθνές
Νομισματικό Ταμείο και στην Παγκόσμια Τράπεζα. Η σύνοδος για τη «Χρηματοδότηση
της Ανάπτυξης», που θα πραγματοποιηθεί στο Μοντερέι του Μεξικού, είναι μια
τέλεια ευκαιρία για όλους τους άλλους ενδιαφερόμενους, περιλαμβανομένων
προέδρων και πρωθυπουργών, να διεκδικήσουν τα συμφέροντά τους.

Η διεθνής κοινότητα συμφώνησε σε μια ομάδα λογικών στόχων για την παγκόσμια
ανάπτυξη, τη μείωση της φτώχειας και του αναλφαβητισμού και τη βελτίωση του
επιπέδου υγείας. Η επίτευξη αυτών των στόχων, ωστόσο, απαιτεί την αύξηση της
οικονομικής βοήθειας των πλούσιων προς τις φτωχές χώρες, σε μια περίοδο που
μειώνεται συνεχώς.

Ο Joseph Stiglitz είναι Κάτοχος του βραβείου Νόμπελ Οικονομικών, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια, έχει διατελέσει επικεφαλής του Συμβουλίου Οικονομικών Εμπειρογνωμόνων του πρώην προέδρου των ΗΠΑ Μπιλ Κλίντον και επικεφαλής οικονομολόγος και αντιπρόεδρος της Παγκόσμιας Τράπεζας

Οι Ηνωμένες Πολιτείες, η πλουσιότερη χώρα του κόσμου, είναι και η περισσότερο
τσιγκούνα. Όσο οι οικονομικά ανεπτυγμένες χώρες του κόσμου ακολουθούν αυτή την
τακτική, οι καινοτόμες προσεγγίσεις για την χρηματοδότηση της οικονομικής
ανάπτυξης – και γενικότερα των παγκόσμιων δημόσιων αγαθών – θα τίθενται σε
δοκιμασία.

Μια ιδέα που σταδιακά κερδίζει περισσότερη προσοχή είναι μια νέα μορφή
παγκόσμιου χρήματος, που συνδέεται με ένα ειδικό πρόγραμμα χρηματοδότησης του
Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου (ΔΝΤ). Το πρόγραμμα αυτό είναι ένα νέο είδος
χρήματος, το οποίο οι χώρες συμφωνούν να αποδεχθούν και να ανταλλάξουν με
δολάρια ή άλλα σκληρά νομίσματα. Η ιδέα είναι σχετικά απλοϊκή: κάθε χρόνο οι
χώρες σε διάφορα μέρη του κόσμου βάζουν στην άκρη αποθέματα κεφαλαίων ως
ασφάλεια ενάντια σε δυσμενείς οικονομικές εξελίξεις, όπως η μείωση της
εμπιστοσύνης των ξένων επενδυτών προς τη χώρα ή μια κατακόρυφη πτώση στις
τιμές των εξαγωγικών της προϊόντων.

Ανενεργά κεφάλαια

Το αποτέλεσμα αυτής της πρακτικής είναι η συσσώρευση κεφαλαίου, το οποίο μένει
ανενεργό ενώ θα μπορούσε να χρηματοδοτήσει επενδύσεις στις φτωχές χώρες. Τα
κεφάλαια που έχουν συσσωρευτεί είναι τεράστια – περίπου 1,6 τρισεκατομμύρια
δολάρια σε όλο τον κόσμο. Οι χώρες επιθυμούν να διατηρήσουν την αυξητική τάση
των αποθεμάτων τους, για να καλυφθούν από τη συνεχιζόμενη αύξηση των εισαγωγών
τους. Αν οι εισαγωγές τους αυξηθούν κατά 10% ετησίως, οι χώρες πρέπει να
βάζουν στην άκρη περίπου 160 δισεκατομμύρια δολάρια τον χρόνο. Οι χώρες
διατηρούν αυτά τα αποθέματα σε διάφορες μορφές, περιλαμβανομένου του χρυσού
και των αμερικανικών κρατικών ομολόγων. Ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες επωφελούνται
από την αυξημένη ζήτηση για τα ομόλογά τους (η οποία μειώνει το κόστος
χρηματοδότησης), οι αναπτυσσόμενες χώρες αποκομίζουν απόδοση μόλις 2% – δηλαδή
μηδενική σε πραγματικούς όρους. Οι εγχώριες επενδύσεις μπορούν να προσφέρουν
υψηλότερες αποδόσεις, αλλά η περιφρόνησή τους είναι το τίμημα που πληρώνουν οι
αναπτυσσόμενες χώρες για να αποκτήσουν εγγυήσεις έναντι των αναταράξεων του
παγκόσμιου καπιταλισμού.

Αντί να διατηρούν τα αποθέματά τους σε δολάρια, θα μπορούσε να εκδοθεί ένα νέο
είδος παγκόσμιου χρήματος, το οποίο θα κρατούσαν ως αποθεματικό οι χώρες σε
όλο τον κόσμο. Τα κεφάλαια αυτά θα μπορούσαν να δοθούν στις αναπτυσσόμενες
χώρες, προκειμένου να χρηματοδοτηθούν αναπτυξιακά προγράμματα, όπως
περιβαλλοντικά προγράμματα, προγράμματα βελτίωσης της υγειονομικής περίθαλψης,
ανθρωπιστική βοήθεια και άλλα δημόσια αγαθά.

Υπάρχουν πολλές διευθετήσεις που θα μπορούσαν να γίνουν προκειμένου να εκδοθεί
αυτό το νέο χρήμα. Θα μπορούσε να το εκδώσει το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο ή
θα μπορούσε να δημιουργηθεί ένας νέος οργανισμός, που θα αναλάμβανε την έκδοση
και την κατανομή του.

Η δημιουργία ενός νέου οργανισμού θα μπορούσε να καταλήξει στη δημιουργία νέων
Ταμείων – όπως για την υγεία και το περιβάλλον – και να δημιουργήσει
ανταγωνισμό μεταξύ των χωρών για την εξασφάλιση χρηματοδότησης των επενδυτικών
τους προγραμμάτων.

Για χώρες οι οποίες θα λάμβαναν λιγότερα κεφάλαια από αυτά που θα χρειάζονταν
να κρατήσουν ως αποθέματα, το νέο «παγκόσμιο χρήμα» θα πήγαινε στα αποθέματα,
απελευθερώνοντας τα δολάρια που οι αναπτυσσόμενες χώρες θα έβαζαν στην άκρη.

Οι χώρες που θα λάμβαναν περισσότερα κεφάλαια από αυτά που θα χρειάζονταν ως
αποθέματα, θα μπορούσαν να ανταλλάξουν το νέο χρήμα με συνάλλαγμα. Τελικά, όλο
το νέο χρήμα θα δημιουργούσε αποθέματα, τα οποία στην πράξη θα ήταν μια
δέσμευση για αλληλοβοήθεια μεταξύ των χωρών σε δύσκολους οικονομικούς καιρούς.
Μια χώρα με αποθέματα νέου χρήματος θα μπορούσε να τα ανταλλάξει με σκληρά
νομίσματα, για να διατηρήσει στα απαιτούμενα επίπεδα τις εισαγωγές τροφίμων ή
άλλων αναγκαίων αγαθών.

Το πλεονέκτημα

Υπάρχει ένα ακόμη σημαντικό πλεονέκτημα στην πρόταση για τη δημιουργία νέου
χρήματος. Η αριθμητική του παγκόσμιου εμπορίου λέει ότι το άθροισμα όλων των
εμπορικών πλεονασμάτων των χωρών είναι ίσο με το άθροισμα των εμπορικών
ελλειμμάτων. Αν κάποιες χώρες, όπως για παράδειγμα η Ιαπωνία και η Κίνα,
επιμένουν στη διατήρηση υψηλών πλεονασμάτων για πολλά χρόνια, τότε άλλες χώρες
θα πρέπει να παρουσιάζουν ελλείμματα. Τα ελλείμματα δεν είναι, με τον τρόπο
που προτείνω, σφάλμα μόνο των χωρών που παρουσιάζουν ελλείμματα αλλά και των
χωρών που παρουσιάζουν πλεονάσματα. Τώρα, τα εμπορικά ελλείμματα είναι σαν τις
καυτές πατάτες στα χέρια των χωρών. Καμία χώρα δεν τα θέλει και, έτσι,
αλλάζουν χέρια συνεχώς.

Αν μια χώρα απαλλαγεί από το έλλειμμά της, αυτό το έλλειμμα θα εμφανιστεί σε
κάποια άλλη χώρα.

Η αβεβαιότητα για το κατά πόσο αυτά τα ελλείμματα μπορούν να χρηματοδοτηθούν,
είναι ένας λόγος για τον οποίο η παγκόσμια οικονομία, υπό τις υφιστάμενες
συνθήκες, αντιμετώπισε διαδοχικές κρίσεις τα τελευταία χρόνια.

Η έκδοση του νέου χρήματος θα μειώσει αυτή την αβεβαιότητα. Αν το εμπορικό
έλλειμμα μιας χώρας αντισταθμίζεται μέσω της εισροής σε αυτήν του νέου
χρήματος, η γενικότερη χρηματοπιστωτική της κατάσταση θα είναι ασφαλής.

Βεβαίως, ακόμη και με αυτή τη βοήθεια, οι χώρες που δεν θα διαχειρίζονταν
σωστά τις οικονομίες τους, θα αντιμετώπιζαν προβλήματα. Η πρότασή μου δεν
είναι πανάκεια για τα παγκόσμια οικονομικά προβλήματα. Επιπλέον, η πρότασή μου
δεν θα οδηγήσει σε άνοδο του πληθωρισμού.

Το νέο παγκόσμιο χρήμα θα αντιστάθμιζε τις αποπληθωριστικές τάσεις που
προκύπτουν από το γεγονός ότι μέρος του εισοδήματος που μένει στην άκρη δεν
μεταφράζεται ποτέ σε παγκόσμια ζήτηση. Σε σχέση με το παγκόσμιο εισόδημα –
είναι περίπου 40 τρισεκατομμύρια δολάρια – το μέγεθος της νομισματικής αύξησης
θα είναι αμελητέο.

Σε σχέση με τα σημερινά επίπεδα δαπανών για την επίσημη οικονομική βοήθεια, τα
κεφάλαια που θα προκύψουν είναι τεράστια. Το σχέδιο εξασφαλίζει και συνεχή
χρηματοδότηση για την απόκτηση δημόσιων αγαθών από τις φτωχές χώρες.

Η εφαρμογή του προγράμματος δεν απαιτεί την υποστήριξη όλων των μεγάλων
ανεπτυγμένων χωρών. Αυτό είναι σημαντικό, επειδή οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορεί
να αντιδράσουν σε οποιοδήποτε σχέδιο θα προκαλούσε μείωση της ζήτησης για τα
ομόλογά τους. Αν, όμως, οι περισσότερες ανεπτυγμένες χώρες αναγνώριζαν αυτό το
νέο είδος παγκόσμιου χρήματος, θα μπορούσαν να ασκήσουν πιέσεις, μειώνοντας τα
αποθέματά τους σε ομόλογα και νομίσματα χωρών που δεν θα συμμετέχουν στο
πρόγραμμα.

Αυτό που κάνει την πρόταση για τη δημιουργία του νέου παγκόσμιου χρήματος
περισσότερο ελκυστική, είναι ότι προσφέρει τα κεφάλαια που χρειάζονται οι
φτωχές χώρες, ενώ ταυτόχρονα ενισχύει την παγκόσμια ανάπτυξη και σταθερότητα.

(c) Project Syndicate, Μάρτιος 2002

Επιμέλεια διεθνών οικονομικών θεμάτων: Σπύρος Δημητρέλης, Γιώργος Κανελλόπουλος