Και ξαφνικά… βγήκε πετρέλαιο!

Μια στιγμή χρειάστηκε για να έλθουν τα πάνω κάτω. Ο δειγματοσυλλέκτης
άνοιξε και άφησε να κυλήσει στο κατάστρωμα του πλοίου μια μεγάλη ποσότητα
αργού πετρελαίου. Όλοι έμειναν άφωνοι. Οι Έλληνες επιστήμονες είχαν για πρώτη
φορά διαταράξει τη γαλήνη μιας τεράστιας λίμνης πετρελαίου που κρυβόταν 3.500
μέτρα κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας, στα δυτικά της Κρήτης.

Το ίζημα. Οι δειγματοσυλλέκτες έχουν έρθει στην επιφάνεια και το ίζημα πετρελαίου είναι διακριτό και με το μάτι

Το ωκεανογραφικό σκάφος είχε βρεθεί πάνω από τη θαλάσσια λεκάνη που έχει την
ονομασία Discovery και απλώνεται σε μια απόσταση 100 μιλίων δυτικά της Κρήτης.
Την ήξεραν τη λεκάνη οι επιστήμονες και την είχαν χαρτογραφήσει παλαιότερα.
Υπάρχουν και άλλες εκεί. Λέγονται ανοξικές επειδή σε τέτοιο βάθος δεν υπάρχει
οξυγόνο. Καθεμιά τους αποτελεί ένα ξεχωριστό οικοσύστημα που δεν αφήνει
ασυγκίνητους τους θαλάσσιους βιολόγους. Σε τόσο βάθος οι περιβαλλοντικές
συνθήκες είναι οριακές, όμως υπάρχουν ολόκληρες ποικιλίες μικροοργανισμών που
ζουν και αναπτύσσονται εκεί κάτω κι αυτός ήταν ένας πολύ σημαντικός λόγος για
να οργανωθεί μια εξερευνητική αποστολή. Τα χρήματα δόθηκαν από την Ε.Ε. και το
πρόγραμμα ονομάστηκε «Biodeep».

Κάπως έτσι ξεκίνησαν όλα στο τέλος του περασμένου καλοκαιριού. Ένα ηλιόλουστο
πρωινό, ο γερανός τού «Ουράνια», που είναι το μεγαλύτερο ωκεανογραφικό σκάφος
της Ιταλίας, σήκωσε στον αέρα ένα τεράστιο τηλεκατευθυνόμενο ρομπότ «ROV» που
θα καταδυόταν στα 3.000 μέτρα βάθος ώστε να βρει ποιο ήταν το κατάλληλο σημείο
για να ριχθούν οι δειγματοσυλλέκτες που θα έφερναν στην επιφάνεια τα ιζήματα
του βυθού. Ιζήματα και μικροοργανισμοί που θα αναλύονταν στα εργαστήρια για να
διαπιστωθεί αν μπορούν να χρησιμεύσουν στη βιοτεχνολογία. Χωρίς φως και χωρίς
οξυγόνο, μέσα σε νερό που έχει 10 φορές περισσότερο αλάτι απ’ ό,τι τα νερά της
θάλασσας όπου κολυμπάμε, οι μικροοργανισμοί αυτοί έχουν αναπτύξει ιδιαίτερες
«στρατηγικές» επιβίωσης.

Πριν από επτά εκατομμύρια χρόνια η Μεσόγειος είχε εξατμιστεί και ο βυθός της
είχε γεμίσει αλάτι. Στρώματα αλατιού κατακάθησαν στον πυθμένα της και
στερεοποιήθηκαν με το πέρασμα του καιρού. Κάποια στιγμή το νερό του ωκεανού
άρχισε να κυλάει ξανά στη Μεσόγειο. Μέσα από τη γη, από διάφορες σχισμές, το
υδρόθειο και το μεθάνιο άρχισαν να διαλύουν το αλάτι. Έτσι το νερό μέσα στη
λεκάνη άρχισε να γίνεται υπερβολικά αλμυρό.

Οι επιστήμονες. Πάνω στο σκάφος βρίσκονταν 14 επιστημονικές ομάδες από
έξι ευρωπαϊκές χώρες. Την ώρα που το τεράστιο συρματόσχοινο άρχισε να λασκάρει
και το ρομπότ να χάνεται στα αχανή νερά, ο διευθυντής του Τμήματος Βιολογίας
Βαθιών Θαλασσών του Ινστιτούτου Θαλάσσιας Βιολογίας Κρήτης (ΙΘΑΒΙΚ) Τάσος
Τσελεπίδης ετοίμαζε μαζί με τους συνεργάτες του, τον δρα Νίκο Λαμπαδαρίου και
την Ελένη Χατζηγιάννη, τα συστήματα συλλογής ιζημάτων από τον βυθό. Μαζί τους
και ο καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πάτρας Σωτήρης Βαρνάβας.

Το ρομπότ κατευθυνόταν προς τον βυθό και η εικόνα από τις κάμερές του
μεταδιδόταν ζωντανά στα μόνιτορ του σκάφους. Το συρματόσχοινο που είχε μήκος 6
χιλιόμετρα περιείχε οπτικές ίνες και έτσι τα δεδομένα με την κατάσταση που
επικρατούσε στον βυθό μεταφέρονταν την ίδια στιγμή στο σκάφος. Η κατάδυση
συνεχιζόταν με γοργό ρυθμό. Τα πρώτα 70 με 80 μέτρα όπου μπορούν και φθάνουν
οι ακτίνες του ήλιου ξεπεράστηκαν, και οι προβολείς άνοιξαν για να φωτίσουν
την πορεία προς τον πυθμένα. Οι περιμετρικοί αισθητήρες του ρομπότ έδειχναν
στο ραντάρ του σκάφους ότι στον δρόμο του δεν υπάρχει κανένα εμπόδιο.

Οι τελευταίες δοκιμές πριν από το πρώτο φράγμα των 1.000 μέτρων φανέρωναν πως
όλα τα όργανα λειτουργούσαν χωρίς πρόβλημα. Οι ελιγμοί που έκανε το τεράστιο
ρομπότ καταγράφονταν, οι τιμές με τη θερμοκρασία του νερού απεικονίζονταν στην
οθόνη με τις ενδείξεις και οι προπέλες ανταποκρίνονταν στην επιθυμητή
ταχύτητα. Το θαλάσσιο περιβάλλον άρχισε σιγά σιγά να αλλάζει.

Το ρομπότ βυθιζόταν όλο και περισσότερο σε μια περιοχή με έντονη γεωλογική
δραστηριότητα. Εκεί σχηματίζεται το μεσογειακό τόξο καθώς η αφρικανική
τεκτονική πλάκα κατευθύνεται σιγά σιγά προς τα βόρεια και εισχωρεί κάτω από
την αντίστοιχη ευρωπαϊκή. Αυτό την κάνει να θρυμματίζεται και στην ευρύτερη
περιοχή να προκαλούνται σημαντικά γεωλογικά φαινόμενα. Σχισμές στον πυθμένα,
ρυτιδώσεις, σεισμοί, δημιουργία ηφαιστείων, που μέσα από τους κρατήρες τους
εκλύονται στη θάλασσα μεθάνιο και υδρόθειο.

Οι λεκάνες. Η περιοχή του πυθμένα που γλιστρούσε το ρομπότ αποτελείται
από θαλάσσιες λεκάνες που σχηματίστηκαν πριν από εκατομμύρια χρόνια. Εκτός από
την Discovery έχουν χαρτογραφηθεί άλλες τρεις, η Bannock, η Atalante και η
Urania. Σίγουρα υπήρχαν πριν από 5 εκατομμύρια χρόνια όταν το Γιβραλτάρ
ξανάνοιξε και η τεράστια κλειστή και ξεραμένη λίμνη που ήταν εκείνη την εποχή
η Μεσόγειος έγινε η θάλασσα που σήμερα γνωρίζουμε.

Στα 3.200 μέτρα. Όταν το ρομπότ σταθεροποίησε την πορεία του γύρω στα
3.200 μέτρα, άρχισε να κινείται παράλληλα προς την επιφάνεια της λεκάνης. Το
φως όμως των προβολέων δεν μπόρεσε να διακρίνει τον πυθμένα. Το ρομπότ έκανε
μια περιμετρική στροφή πάνω από τη λεκάνη που έδειχνε να έχει περίμετρο
μεγαλύτερη από 2 μίλια. Άρχισε η ανάδυσή του και η ελληνική ομάδα στο πλοίο
αποφάσισε να κατευθύνει τους δειγματοσυλλέκτες στην καρδιά της λεκάνης.

Οι δειγματοσυλλέκτες. Νέα συρματόσχοινα έπεσαν στο νερό και οι
δειγματοσυλλέκτες άρχισαν να βυθίζονται. Τα όργανα αυτά έχουν πλάτος ίσο με το
1/4 του τετραγωνικού μέτρου και ύψος 60 εκατοστά. Όλος αυτός ο χώρος γεμίζει
με το δείγμα από τον βυθό. Ο εξοπλισμός του ΙΘΑΒΙΚ δεν σταμάτησε στα 3.200
μέτρα αλλά συνέχιζε να βυθίζεται κι άλλο κάνοντας όλη την ομάδα και και τους
ξένους ειδικούς να στρέψουν την προσοχή τους στην οθόνη με τις ενδείξεις.

Οι δειγματοσυλλέκτες πέρασαν τα 3.300 μέτρα, τα 3.400 και ακούμπησαν μαλακά
στον βυθό στα 3.500. Οι πόρτες άνοιξαν και το περιεχόμενο του βυθού εισέρρευσε
στον ειδικό εξοπλισμό. Με την ίδια πίεση. Δηλαδή 350 ατμόσφαιρες. Τα
συρματόσχοινα άρχισαν να τραβιούνται προς τα πάνω και τελικά να παίρνουν τη
θέση τους στο κατάστρωμα. Ο Τάσος Τσελεπίδης πρόσεξε το σκούρο χρώμα στο
συρματόσχοινο μόλις ξεπρόβαλε στην επιφάνεια το σημείο που ήταν δεμένο με τα
ειδικά όργανα. Σε κανέναν πλέον δεν έμενε η παραμικρή αμφιβολία. Εκτός από ένα
ερώτημα: «πόσο κοντά βρίσκεται το άλλο κοίτασμα;».

Το πηγάδι έχει βάθος 300 μ. και 1 χλμ. διάμετρο

Η λίμνη πετρελαίου είχε σχηματιστεί στην καρδιά της λεκάνης. Ο πυθμένας της
σταματούσε στα 3.200 μέτρα, αλλά ξαφνικά σχηματιζόταν κάτι σαν τεράστιο πηγάδι
που ο πάτος του βρισκόταν περίπου 300 μέτρα βαθύτερα.

Η διάμετρός του μπορεί και να ξεπερνούσε το ένα χιλιόμετρο. Ο διευθυντής του
Τμήματος Βιολογίας Βαθέων Ερευνών του ΙΘΑΒΙΚ Τάσος Τσελεπίδης περιέγραψε στα
«ΝΕΑ» πού ακριβώς ήταν το πετρέλαιο.

«Στον πάτο του πηγαδιού υπήρχε ένα στρώμα από ιζήματα και ακριβώς από πάνω
απλωνόταν η λίμνη πετρελαίου.

Το πάχος της ίσως να ξεπερνούσε τα 20 μέτρα και ήταν ολοφάνερο ότι είχε
εκλυθεί στη θάλασσα μέσα από τα έγκατα του πυθμένα. Ήταν αργό πετρέλαιο και
έκρυβε μέσα του μια πληθώρα από μικροοργανισμούς, όπως φάνηκε ύστερα από την
εξέταση των δειγμάτων που κάναμε.

Ολόκληρη η Ανατολική Μεσόγειος αποτελεί ένα πεδίο όπου συμβαίνουν σημαντικά
γεωλογικά φαινόμενα. Θα το θεωρούσα απολύτως φυσιολογικό αν πολύ κοντά στη
συγκεκριμένη λεκάνη υπήρχε και άλλη με πετρέλαιο».

Το κοίτασμα είναι πολύ βαθιά και ίσως η αξιοποίησή του είναι προς το παρόν
ασύμφορη. Το σημαντικό όμως είναι ότι αν η χώρα μας επεκτείνει την οικονομική
της ζώνη στα 200 μίλια, τότε το συγκεκριμένο κοίτασμα είναι δικό της.