Επιχειρηματικά εγκλήματα και τιμωρίες

Ο καπιταλισμός δεν πρόκειται να ριζώσει στον κόσμο, αν τον υπονομεύσει η
διαφθορά. Ο σοσιαλισμός κατέρρευσε, πριν από μια δεκαετία, επειδή απαξιώθηκε
στα μάτια αυτών που ζούσαν κάτω από τη σκέπη του. Τώρα, ο καπιταλισμός δέχεται
σημαντικά πλήγματα και οι επικριτές του φαίνονται ενισχυμένοι με δεδομένα τα
στοιχεία που δείχνουν ότι πρόκειται για ένα σύστημα το οποίο λειτουργεί για
τους λίγους και διεφθαρμένους. Μήπως η χρεοκοπία της Enron δεν είναι ένα
ξεκάθαρο παράδειγμα μιας επιχειρηματικής ομάδας που εξαγόρασε τους ελεγκτές
της; Αν η Αμερική επιθυμεί να ηγηθεί της παγκόσμιας προέλασης του
καπιταλισμού, πρέπει να εξορκίσει μια διαρκώς ενισχυόμενη κουλτούρα
διεφθαρμένου επιχειρηματικού καπιταλισμού.

Το τωρινό δίλημμα, φυσικά, δεν είναι μεταξύ σοσιαλισμού και καπιταλισμού. Ο
σοσιαλισμός εξελίχθηκε σε ένα χάος, όταν οι μεγάλες προσδοκίες για τον
παράδεισο των εργαζομένων παγιδεύτηκαν σε μια τεράστια γραφειοκρατία. Χωρίς
κίνητρα και ριζική αποκέντρωση, η οικονομική πρόοδος είναι απλώς ένα όνειρο.
Αυτό απέδειξε και ο προηγούμενος αιώνας. Αυτός είναι και ο λόγος που οι
μετα-Μαοϊκοί ηγέτες της Κίνας επέλεξαν ένα πλήρες καπιταλιστικό σύστημα. Μήπως
ο Ντενγκ Σιάο Πινγκ προέβλεψε τις μεγάλες ανισότητες που θα προκαλούνταν από
αυτή την επιλογή; Ωστόσο, ο Ντενγκ επιθυμούσε καλύτερους όρους ζωής για όλους
του Κινέζους, ακόμη και αν αυτό θα είχε σαν αποτέλεσμα τη δημιουργία
ανισοτήτων.

Για να λειτουργήσει και να παραμείνει κοινωνικά αποδεκτός ο καπιταλισμός, θα
πρέπει να είναι όσον το δυνατόν πιο καθαρός. Μπορεί να μην έχουν όλοι την
πιθανότητα να γίνουν πλούσιοι σε ένα καπιταλιστικό σύστημα, όμως το σύστημα
δεν πρέπει να δίνει την αίσθηση ότι επιτρέπει μόνο σε όσους κατέχουν θέσεις
ισχύος να γίνουν πλούσιοι εις βάρος των υπολοίπων.

Οι παρενέργειες

Ο Rudi Dornbusch είναι Καθηγητής Οικονομικών στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Μασαχουσέτης (ΜΙΤ) και πρώην επικεφαλής οικονομικός σύμβουλος της Παγκόσμιας Τράπεζας και του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου

Αν η ανισότητα είναι ένα αρνητικό αποτέλεσμα του καπιταλισμού ­ του οποίου τα
αρνητικά στοιχεία μετριάζονται από τον δημόσιο τομέα ­ το άλλο πιθανό
αποτέλεσμα είναι η διαφθορά των καπιταλιστικών θεσμών. Αποκαλέστε αυτή τη
διαφθορά «σύνδρομο της Enron». Όταν οι επιτροπές του αμερικανικού Κογκρέσου
αποδυνάμωσαν τους ελεγκτικούς μηχανισμούς των επιχειρηματιών φίλων τους, όταν
οι ελεγκτικές και λογιστικές εταιρείες παρέδωσαν την ανεξαρτησία τους
επιθυμώντας την εξασφάλιση εξαιρετικά προσοδοφόρων συμβολαίων, όταν τα μέλη
των διοικητικών συμβουλίων των επιχειρήσεων δεν μπορούν να πουν «όχι»
αναλογιζόμενα την απώλεια των παχυλών μισθών τους, δημιουργούνται οι
προϋποθέσεις για να απολέσει ο καπιταλισμός την καλή του φήμη.

Αυτά συμβαίνουν τελευταία στην Αμερική. Ο καπιταλισμός αντιμετωπίζει ένα
κρίσιμο πρόβλημα εμπιστοσύνης. Με το να δίνουμε το πράσινο φως στους
επιχειρηματίες για την εξάσκηση του επιχειρείν, δεν σημαίνει ότι ταυτόχρονα
προφυλάσσονται τα συμφέροντα των επενδυτών. Παράλληλα, αυτό δεν επαρκεί για να
αποτιμώνται οι μετοχές με ρεαλιστικούς όρους. Ενώ δεν γνωρίζουμε όλα τα
στοιχεία για την υπόθεση της Enron, μπορούμε με βεβαιότητα να πούμε ότι η
Enron είναι ένα μεγάλο ηθικό σκάνδαλο και ένα πλήγμα εναντίον του
καπιταλισμού. Το σκάνδαλο αυτό υπονομεύει την αξιοπιστία των βασικών θεσμών
του καπιταλισμού.

Το κυνήγι των μαγισσών από πολιτικούς, νομοθέτες, ακόμη και τον ίδιο τον Λευκό
Οίκο, που προσπαθούν να σώσουν την αξιοπιστία τους, είναι πράγματι αναγκαίο.
Αυτό το κυνήγι είναι αναπόφευκτο να περιλαμβάνει λαϊκίστικα και εχθρικά προς
τους επιχειρηματίες αισθήματα. Κάποιες φορές, φαίνεται ότι οι διαδηλωτές
εναντίον της παγκοσμιοποίησης σχεδόν αναλαμβάνουν τον έλεγχο. Ωστόσο, είναι
σίγουρο ότι οι υπερβολές του παρελθόντος θα καταλήξουν σε μεγαλύτερο έλεγχο
των επιχειρήσεων στο μέλλον.

Όλα θα γίνουν για το δημόσιο συμφέρον. Ο καπιταλισμός βασίζεται στη δημόσια
πίστη. Λειτουργεί, όταν όλοι έχουν μια δίκαιη ευκαιρία και οι επιχειρηματικές
απάτες τιμωρούνται με αυστηρότατες, παραδειγματικές τιμωρίες. Το τυπικό κυνήγι
μαγισσών, που πραγματοποιείται τώρα, ίσως να είναι ο μοναδικός τρόπος να
ανακτήσουν τα αφεντικά των επιχειρήσεων τη χαμένη αξιοπιστία τους.

Δημόσια καταδίκη

Ο Τζορτζ Μπους, πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, προσπαθεί να για- τρέψει το τραύμα που κατάφερε στο γόητρό του το σκάνδαλο της Enron

Ο μόνος δρόμος για να γίνει ο καπιταλισμός αποδεκτός και να παράξει ανάπτυξη
και ευημερία σε όλο τον κόσμο, είναι η δημόσια καταδίκη της διαφθοράς και της
απάτης. Τα αφεντικά της Enron θα εξευτελιστούν, ενώ άλλα αφεντικά ­
κεκλεισμένων των θυρών ­ θα σφίξουν τα χέρια, καθώς θα πραγματοποιείται αυτή η
κάθαρση. Θα υποστηρίξουν ότι οι έρευνες των δημοσιογράφων και του Κογκρέσου
είναι υπερβολικές, ότι θα πρέπει να ξεχάσουμε γρήγορα την Enron και να
δραστηριοποιηθούμε και πάλι στην επιχείρηση της πραγματοποίησης κερδών. Αν,
όμως, δράσουμε με αυτόν τον τρόπο, θα δημιουργήσουμε ακόμη μεγαλύτερες
αμφιβολίες σε αυτούς που αναρωτιούνται για την αξιοπιστία του καπιταλισμού.
Αυτό θα δημιουργήσει μια πολύ επικίνδυνη αίσθηση, την αίσθηση της επικράτησης
του επιχειρηματικού εγκλήματος χωρίς τιμωρία. Κάποιοι θα πουν ότι είναι
αδύνατον να οικοδομήσουμε καλά διοικητικά συμβούλια επιχειρήσεων, αν τα μέλη
τους μπορούν να διωχθούν ποινικά. Κάποιοι άλλοι θα ρωτήσουν τι θα συμβεί στις
τιμές των μετοχών, αν επιβληθούν σκληροί έλεγχοι στα αποτελέσματα που
ανακοινώνουν οι επιχειρήσεις. Ωστόσο, ένα μεγάλο ξεκαθάρισμα θα είναι προς
όφελος των τιμών των μετοχών των επιχειρήσεων και υπέρ της αποκατάστασης της
αξιοπιστίας του επιχειρηματικού κόσμου.

Ο καπιταλισμός, πράγματι, είχε πάντα ανάγκη τους μύθους του για την ηθική.
Ωστόσο, μπορούν να γίνουν διακρίσεις. Η χρεοκοπία, πριν από μερικά χρόνια, του
βραχυπρόθεσμου κερδοσκοπικού κεφαλαίου Long Term Capital Management έδωσε ένα
μάθημα για τη διαχείριση του επιχειρηματικού κινδύνου και την ανάγκη για
εξαφάνιση των προσδοκιών για τεράστιες αποδόσεις.

Τίποτε εξαιρετικά παράνομο δεν έγινε τότε. Δεν πραγματοποιήθηκε η διάσωση της
εταιρείας με κυβερνητικό χρήμα, ούτε η συγκάλυψη των λαθών της διοικητικής
ομάδας της. Οι επενδυτές απλώς έκαναν ένα λάθος λόγω της πλεονεξίας τους και
έχασαν σημαντικά κεφάλαια. Αντίθετα, η υπόθεση της Enron αφορά παράνομη
συμπεριφορά όλων όσων ήταν ή βρίσκονταν κοντά στη διοικητική της ομάδα.
Επιπλέον, δεν είναι ακόμη ξεκάθαρο, αν τα κορυφαία στελέχη της Enron θα
καταφέρουν να αποσυρθούν από το προσκήνιο με τεράστια ποσά στην τσέπη, την
ίδια στιγμή που οι εργαζόμενοι και οι μετοχοί της έχασαν τα κεφάλαιά τους.

Ακόμη και ο κινεζικός καπιταλισμός είναι αντιμέτωπος με τη διαφθορά. Η
αντίδραση της κινεζικής κυβέρνησης είναι να αποκεφαλίζει τους διαφθαρμένους
και τους απατεώνες. Ωστόσο, η φυλάκιση διαφθαρμένων στελεχών επιχειρήσεων,
νομοθετών και πολιτικών, είναι αναγκαίο στοιχείο για τη λειτουργία και την
αξιοπιστία του καπιταλισμού. Είναι αναγκαίο να υπάρχει αξιοπιστία και
διαφάνεια. Μετά την Enron θα επανακτήσουμε τις αξίες μας μέσω της επιβολής
αυστηρών ποινών στα επιχειρηματικά εγκλήματα.

(c) Project Syndicate, Φεβρουάριος 2002

Επιμέλεια διεθνών οικονομικών θεμάτων: Σπύρος Δημητρέλης