ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Αυτοτιμωρία

Ο από μέρους μου εντεταλμένος Σχολιασμός των Εισηγήσεων των Π. Καψή, Σ.
Φυντανίδη, Γ. Ρωμαίου και Δ. Μπενέκου στο στρογγυλό τραπέζι με θέμα «Για μια
οικειότητα με τον Πολιτισμό μέσω του Τύπου», στη Στοά του Βιβλίου, να εννοηθεί
ως ευφημισμός. Δεν σχολίασα τους διευθυντές των εφημερίδων. Αυτοί σχολίασαν το
σχόλιό μου, όπως το πράττουν άλλωστε για τα κείμενά μου στον Τύπο, που, ενώ
προσχηματίζονται τον πολιτισμό, συνδέονται μάλλον με μια «ενεργητική θέληση
για δύναμη».

Με το κείμενο που ετοίμασα, για να το δημοσιεύσω στα «ΝΕΑ», σχολίασα όχι τη
διαφορά μου με τη δύναμη του διευθυντή της εφημερίδας αλλά το δυναμικό μεταξύ
του εντύπου και της υπογραφής, δηλαδή της παρρησίας εκάστου των αρθρογράφων.
Δυναμικό, ευθέως ανάλογο του βαθμού της αυτολογοκρισίας του. Ιδιότυπη,
πράγματι, αναλογία, αλλά την αυτολογοκρισία θεωρώ ως εξοικείωση με τον
Πολιτισμό μέσω του Τύπου. Όπως επίσης τη θεωρώ και ως εξοικείωση των
διευθυντών με τον Πολιτισμό (μέσω) του αυτολογοκρινόμενου αρθρογράφου. Διότι
και οι διευθυντές, για την επιλογή των κειμένων, επιφυλάσσουν στους εαυτούς
τους την ίδια αυτολογοκρισία ως μία εκ των διαδικασιών μέσω των οποίων
ελέγχεται η παραγωγή του λόγου όχι διά της απαγορεύσεως (λογοκρισίας) αλλά
μέσα από μια θεσμοθετημένη διάκριση, η οποία δεν επιβάλλει αποκλεισμούς, αλλά
προετοιμάζει αρθρογράφους και διευθυντές προκειμένου να οικειοποιούνται την
απαγόρευση, ώστε και ο εκδότης να μην μπορεί να τους οικειοποιηθεί.

Η «οικειότητα με τον Πολιτισμό μέσω του Τύπου» συνεπάγεται την παραδοχή όλων
εκείνων των αλληλοπαραχωρήσεων μεταξύ ελευθεροτυπίας και λογοκρισίας, που υπό
το ψευδώνυμο «δεοντολογία» συνιστούν ό,τι ο Foucault ονομάζει «τάξη του
λόγου». Τον ίδιο δηλαδή τον Πολιτισμό ως τάξη, αλλά κι εξίσου ως εξιδανίκευση,
μανδύα μιας πολιτιστικής βιομηχανίας, ή, απλούστατα, τον ίδιο τον Πολιτισμό ως
αγορά. Περιγράφω προφανώς τη φροϋδική δυστυχία μέσα στον
Πολιτισμό. Ο Τύπος είναι ένας ακόμη παράγοντας που μας εξοικειώνει μ’
αυτήν ­ πλην βεβαίως των ροζ αγγελιών του.

Φαντάζομαι λοιπόν, έναν διευθυντή να επαναλαμβάνει την ακόλουθη φράση του
Valéry: «Οι συνθήκες που θα ‘στελναν τα έργα του Keats και του
Baudelaire εκεί όπου και τα έργα του Μενάνδρου δεν είναι πια καθόλου
ακατάληπτες: βρίσκονται στις εφημερίδες». Δεν μπορώ όμως να φαντασθώ εάν την
φράση αυτή θα την ξεστόμιζε ο διευθυντής σοβαρολογώντας ή ειρωνευόμενος. Ας
υποθέσουμε όμως ότι τη λέει σοβαρολογώντας, ότι είναι αρκούντως ιδεαλιστής
ώστε να βλέπει στα πολιτιστικά ένθετα ­ παρά τις περικοπές τους ­ το τελευταίο
προπύργιο ενός γραμματολογικού ανθρωπισμού, που αντιστέκεται όχι τόσο στην
επέλαση της τηλεόρασης όσο στην ίδια την εφημερίδα που προσχωρεί στον
αναψυκτικό, light Πολιτισμό της εικόνας. Δεν θα έθετε, αργά ή γρήγορα, στον
εαυτό του το ερώτημα του Goethe: «Γιατί θα πρέπει να γράφει και να τυπώνει
κανείς κείμενα εξαιρετικής ποιότητας ειδικά για την πιο χαλασμένη ανθρώπινη
κατηγορία, που επιθυμεί αιωνίως να κολακεύεται», πολλώ μάλλον εάν αυτή η «πιο
χαλασμένη ανθρώπινη κατηγορία» είναι οι άνθρωποι των γραμμάτων; Τι εκτίμηση να
τρέφει γι’ αυτούς ο διευθυντής, όταν έχει κουραστεί από τις τηλεφωνικές τους
πιέσεις και από τη σωρηδόν παραλαβή βιβλίων εξαιρετικά αφιερωμένων, που θα
καούν την επομένη στο τζάκι του; Πώς ο διευθυντής να μη λοιδορεί αυτά τα
ταλέντα της αρθρογραφίας που δεν κινδυνεύουν να συνταξιοδοτηθούν από κάποιον
άλλον πλην του θανάτου;

Η «οικειότητα με τον Πολιτισμό μέσω του Τύπου» δύο τινά μπορεί να σημαίνει: ή
την εξαχρείωση του Τύπου μέσω ενός αγοραστικού Πολιτισμού· ή την εξοικείωση
του Πολιτισμού με έναν αγοραστό Τύπο. Αυτήν την ανύπαρκτη επιλογή για μια από
τις δύο κατευθύνσεις έχουν οι διευθυντές των εφημερίδων. Άρα, κάτω από τις
συνθήκες της αγοράς, δεν έχουν καμία. «Η οικειότητα με τον Πολιτισμό μέσω του
Τύπου» είναι η οικειότητα της αγοράς μέσω της αγοράς. Οπότε στη διάζευξη του
Kraus: «Λογοκρισία ή εφημερίδα», αυτοί ­ αυτολογοκρινόμενοι ­ προτιμούν την
εφημερίδα. Αλλά με τον τρόπο του ο καθένας. Με την παιδεία του. Και ασφαλώς με
τον μισθό του.

Την εφημερίδα πάντως προτιμώ και εγώ, αυτοτιμωρούμενος, από τη διαζευκτική
σύνθεση.