ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Οι έννοιες και τα πράγματα

Η κοινωνική πραγματικότητα μεταβάλλεται ραγδαία κατά τις τελευταίας δεκαετίες.
Νέες πραγματικότητες αναδύονται, νέες σχέσεις και νέες αντιθέσεις δεσπόζουν
στο μεταβαλλόμενο τοπίο. Συνέπεια, νέες έννοιες, οι οποίες θα έπρεπε να
αντιστοιχούν στις νέες πραγματικότητες. Αλλά οι νέες έννοιες βοηθούν πάντα να
κατανοήσουμε το κοινωνικό είναι και γίγνεσθαι; Αποκαλύπτουν βαθύτερες δομές
και σχέσεις ή επικαλύπτουν και φενακίζουν αυτό που υπάρχει; Ας απαριθμήσουμε
ορισμένες από τις έννοιες αυτές και ας σχολιάσουμε την εξηγητική αξία τους.

Βιομηχανική κοινωνία. Η έννοια είναι απατηλή, επειδή αναφέρεται στα μέσα
παραγωγής, επικαλύπτοντας διαφορετικούς και αντίθετους τρόπους παραγωγής: τον
καπιταλιστικό και τον «σοσιαλιστικό». Σήμερα, βιομηχανική κοινωνία ίσον
κεφαλαιοκρατική κοινωνία.

Μετα-βιομηχανική κοινωνία. Και οι σημερινές κοινωνίες έχουν ως βασική
συνιστώσα τη βιομηχανική παραγωγή. Η τεχνολογία εξελίχθηκε και
επαναστατικοποιήθηκε, αλλά η δήθεν μεταβιομηχανική κοινωνία είναι
κεφαλαιοκρατική-βιομηχανική.

Κοινωνία της πληροφορίας. Γνώση και «πληροφορία» υπήρχε και διαδιδόταν σε όλες
τις προηγούμενες μορφές κοινωνικής συμβίωσης. Σήμερα, η πληροφορία παίζει
βασικό ρόλο, τόσο στον τομέα της παραγωγής όσο και στον τομέα των υπηρεσιών
και του πολιτισμού. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι κοινωνίες του όψιμου καπιταλισμού
(καλύτερα: του καπιταλισμού των διεθνικών επιχειρήσεων) έγιναν κοινωνίες της
πληροφορίας.

Νεωτερικότητα, μοντέρνο και μεταμοντέρνο. Οι έννοιες αυτές υπονοούν μια
ολότητα χωρίς διαφορές και χωρίς ενδογενείς αντιθέσεις. Στην πραγματικότητα
πρόκειται για την αστική νεωτερικότητα, όπως αυτή διαμορφώθηκε κυρίως τον 19ο
και τον 20ό αιώνα. Και η νεωτερικότητα αυτή είναι εγγενώς συγκρουσιακή και
ασύμβατη με ό,τι στοιχεία σοσιαλιστικής πραγματικότητας υπήρξαν, υπάρχουν
ακόμα και θα υπάρξουν στο μέλλον.

Κοινωνία του ρίσκου, κοινωνία της διακινδύνευσης κ.λπ. «Ρίσκα» και κίνδυνοι
υπήρχαν σε όλες τις κοινωνίες. Σήμερα, η ανταγωνιστικότητα και οι
συνεπαγόμενοι κίνδυνοι αποτελούν κυρίαρχη πραγματικότητα. Ποιοι «ρισκάρουν»
και ποιοι κινδυνεύουν; Ίδιο φαινόμενο η πολυεθνική που καταρρέει και ο άνεργος
ή αυτός που κινδυνεύει να μείνει άνεργος; Η έννοια «κοινωνία της
διακινδύνευσης» επικαλύπτει, καθολικεύοντάς την με μία πλαστή ομοιομορφία, τον
απάνθρωπο χαρακτήρα του καπιταλιστικού ανταγωνισμού, τον εγγενή πόλεμο, «όλων
εναντίον όλων».

Αγορές. Νέο εύρημα και νέο φετίχ. Νέα ιδεολογική απάτη, λες και πρόκειται
απλώς για ανταλλαγές προϊόντων και όχι για τον ανταγωνιστικό κόσμο, τόσο στον
χώρο της παραγωγής όσο και της διακίνησης εμπορευμάτων και επιπλέον, και
προπαντός, για τον ανελέητο κόσμο του παρασιτικού-χρηματιστικού κεφαλαίου.
Αγορές σήμερα ίσον, προπαντός, κερδοσκοπία. Και επενδυτές ίσον, κυρίως,
τζογαδόροι. Η νέα θεότητα, η Αγορά, που θα εξισορροπούσε αυτόματα τις
αντιθέσεις, έδειξε ήδη το πραγματικό της πρόσωπο.

Καταναλωτική κοινωνία. Η κατανάλωση είναι ενδογενώς συσχετισμένη με την
παραγωγή. Όλες οι κοινωνίες, συνεπώς, είναι «καταναλωτικές». Το νέο, σήμερα,
είναι η κυρίαρχη τάση μετατροπής των ανθρώπων σε μονοδιάστατα,
παραγωγικά-καταναλωτικά όντα.

Κοινωνία των πολιτών. Πρόκειται για την αστική κοινωνία. Ο όρος, κάτω από μία
φαινομενική ταυτότητα, επικαλύπτει τη συγκρουσιακή ταξική πραγματικότητα.

Αναστοχασμός. Η ιδεολογία του «τέλους των ιδεολογιών», δηλαδή η κρίση των
αστικών αξιών και ο κλειστός ορίζοντας της αστικής κοινωνίας, ωθούν προς το
μερικό, το τοπικό, το υποκειμενικό. Η έννοια της μόδας δεν έχει το δημιουργικό
νόημα της κριτικής αφομοίωσης και της υπέρβασης των ιστορικά τελειωμένων
μορφών.

Οικουμενικές αξίες. Υπάρχουν (ή θα έπρεπε να υπάρχουν) οικουμενικές αξίες,
όπως ο σεβασμός της ζωής, του περιβάλλοντος κ.λπ. Όπως όμως χρησιμοποιήθηκε
(και χρησιμοποιείται) η έννοια επικαλύπτει αντιθέσεις και δικαιώνει βάρβαρες
πρακτικές, όπως τους πολέμους «χάριν των αξιών».

Ανθρωπιστικοί βομβαρδισμοί. Ανθρωπιστική καταστροφή. Έννοιες που συνιστούν
λογική και εμπράγματη αντίφαση. «Αντίφαση εν τοις όροις», που επιχειρεί να
δικαιώσει τις νέες μορφές των πολέμων της Νέας Τάξης. Τη σημερινή παγκόσμια
«αταξία».

Συμπέρασμα. Οφείλουμε να κατανοήσουμε την υπαρκτή ­ μοντέρνα ­ πραγματικότητα
με την ελπίδα ότι θα την αλλάξουμε. Όμως η εξηγητική αξία των εννοιών που
παρέθεσα, και πολλών παρόμοιων, είναι αρνητική. Συνιστούν στοιχεία μιας
ιδεολογίας, μορφής πλαστής κοινωνικής συνείδησης, που επικαλύπτει και
εξωραΐζει την υπαρκτή πραγματικότητα. Η αξία μιας θεωρίας ή μιας έννοιας δεν
κρίνεται από την ηλικία της, αλλά από την κοινωνική της λειτουργία. Έτσι,
πολλοί «μοντέρνοι» και «μετα-μοντέρνοι» διανοητές μας, πανεπιστημιακοί και μη,
σιτιζόμενοι από κράτος, προγράμματα και ιδιώτες, δεν είναι παρά «αλλοτριωμένες
μορφές ενός αλλοτριωμένου κόσμου».

Ο Ευτύχης Μπιτσάκης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.