ΗΠΑ: Δρακόντειοι νόμοι κατά των ολιγοπωλίων

Ένα πλέγμα από Ανεξάρτητες ή Ρυθμιστικές Αρχές επαγρυπνεί για την αποφυγή ολιγοπωλιακών φαινομένων στη Αμερική

Το 1896, ο Αδόλφος Οκς, ένας επιτυχημένος Εβραίος δημοσιογράφος από την
Τσατανούγκα, έκανε το όνειρό του πραγματικότητα. Αγόρασε μια από τις μεγάλες
εφημερίδες της Νέας Υόρκης, τους «New York Times».

Τούτο, βεβαίως, δεν θα είχε συμβεί αν το έντυπο αυτό δεν βρισκόταν σε δεινή
οικονομική κατάσταση. Χαμηλή ήταν επίσης η κυκλοφορία. Ο Οκς δεν είχε σπουδαία
οικονομική επιφάνεια. Έγινε ιδιοκτήτης χάρη στην υποστήριξη (και τις
εγγυητικές επιστολές) των ομοεθνών του τραπεζιτών της Γουώλ Στρητ, που δεν
είχαν ως τότε «φωνή» στα ΜΜΕ. Ο Οκς είχε να αντιμετωπίσει τον ανταγωνισμό
τιτάνων του Τύπου, όπως ο Χερστ και ο Πούλιτζερ. Είχε όμως θάρρος, όραμα
και… πίστωση. Έκοψε λοιπόν δραστικά την τιμή και επένδυσε εξίσου δραστικά
στην ποιότητα. Είκοσι χρόνια αργότερα, οι «New York Times» είχαν πάρει κεφάλι
και τα υπόλοιπα είναι ιστορία.

Πρόκειται λοιπόν για εξόφθαλμη περίπτωση διαπλοκής! Δεν είναι όμως κάτι που
υποστηρίζει κανείς στην Αμερική. Η ίδια η εφημερίδα, και πιο συγκεκριμένα η
οικογένεια Σουλτσμπέργκερ (απόγονοι του Οκς και σημερινοί ιδιοκτήτες), άνοιξε
τα αρχεία της στους ιστορικούς, ώστε να καταγραφεί με απόλυτη διαφάνεια το
ξεκίνημά της. Η διαπλοκή οικονομικής, πολιτικής και «μιντιακής» εξουσίας
ουδέποτε απασχόλησε ιδιαίτερα τους Αμερικανούς. Αντίθετα, η μονοπώληση της
αγοράς είναι αυτό που τους απασχολεί.

Η παράδοση συνεχίζεται

Είναι μια παράδοση που συνεχίζεται μέχρι σήμερα. Οι κεφαλαιούχοι αναζητούν
συνήθως διέξοδο στα ΜΜΕ. Τελευταίο παράδειγμα μια εταιρεία κολοσσός της
πληροφορικής, η Microsoft, που έχει συμμετοχή στο 24ωρο συνδρομητικό
ειδησεογραφικό κανάλι MsNBC και στην ηλεκτρονική επιθεώρηση ιδεών «Slate», που
διαβάζεται στην Ουάσιγκτον.

Όταν μάλιστα το MsNBC, που προωθεί ένα επιθετικό και συχνά «κίτρινο» στυλ
δημοσιογραφίας, πρωτοστάτησε στην κάλυψη του σκανδάλου Λιουίνσκι, ουδείς
σκέφθηκε να πει ότι τα «διαπλεκόμενα της Δυτικής Ακτής έχουν βάλει στόχο τον
Κλίντον». Κι όμως: την ίδια περίοδο η Microsoft είχε προσαχθεί από τις
Αμερικανικές Αρχές στη Δικαιοσύνη με την κατηγορία των μονοπωλιακών πρακτικών.
Η ποινή; Ο διαμελισμός της ­ όπως είχε γίνει προ εικοσαετίας με την ΙΒΜ.

Τι συμβαίνει με τους Αμερικανούς; Δίνουν μεγάλη σημασία στα συστήματα ελέγχου
της δημόσιας ζωής. Μια δρακόντεια νομοθεσία και ένα πλέγμα από Ανεξάρτητες ή
Ρυθμιστικές Αρχές επαγρυπνεί για την αποφυγή ολιγοπωλιακών φαινομένων. Οι
Αμερικανοί ασχολούνται με μερίδια αγοράς. Αν αυτά υπερβαίνουν ένα ποσοστό,
πίπτει ράβδος.

Ρυθμισμένες αγορές

Αντίστοιχα, οι αγορές δεν ανοίγουν άναρχα, αλλά προηγείται ρύθμιση ­ ιδίως αν
πρόκειται για δραστηριότητες που άπτονται του δημοσίου συμφέροντος, όπως τα
ηλεκτρονικά ΜΜΕ. Έτσι, σε έναν τομέα που μπορεί να εξασφαλίσει οικονομική
βιωσιμότητα σε τρεις επιχειρήσεις θα δοθούν τρεις άδειες και δεν θα βρεθούν
ποτέ να δραστηριοποιούνται εννιά ή δέκα σταθμοί. Στη δεύτερη περίπτωση, η
διαφημιστική δαπάνη δεν θα φθάνει για να υποστηρίξει τις δραστηριότητες όλων.

Άρα οι σταθμοί θα αναζητήσουν άλλες πηγές εσόδων ή θα αναπτύξουν σχέση με
«μαικήνες» που θέλουν προβολή των συμφερόντων τους. Ακόμη και σε ρυθμισμένες
αγορές, επιχειρήσεις με αλλεπάλληλες ζημιογόνες χρήσεις καλούνται να εξηγήσουν
από πού αντλούν έσοδα.

Τις κλείνουν

Αν η εξήγηση δεν είναι ικανοποιητική, τότε θεωρείται ότι η συνέχιση της
λειτουργίας τους αποτελεί αθέμιτο ανταγωνισμό ­ και κλείνουν!

Η ουσία μιας τέτοιας προσέγγισης δεν είναι ο διαχωρισμός των εξουσιών (που
είναι «συγκοινωνούντα δοχεία»), αλλά η διασφάλιση του «φερ πλέι» σε όλους τους
κλάδους.

Στη Νέα Υόρκη ουδείς έσπευσε να εμποδίσει τον Μάικλ Μπλούμπεργκ, ιδιοκτήτη του
ομώνυμου οικονομικού πρακτορείου ειδήσεων, να θέσει υποψηφιότητα για δήμαρχος.
Εφόσον θα διαγωνιζόταν επί ίσοις όροις με τους άλλους (και θα υπήρχε διαφάνεια
στις χρηματοδοτήσεις), μπορούσε να προσέλθει. Άλλωστε οι πραγματικές
δυνατότητες της «τέταρτης εξουσίας» έχουν απομυθοποιηθεί στις ΗΠΑ από την
εποχή του φιλμ του Όρσον Ουέλς «Ο πολίτης Κέιν».

Οι θεσμοί και το βρετανικό «φερ πλέι»

Οι λονδρέζικοι «Times» επί χρόνια εκδίδονταν χάρη στη γενναιοδωρία
αριστοκρατών ιδιοκτητών, των οποίων ο πλούτος είχε συσσωρευθεί χάρη σε άλλες
επιχειρήσεις. Τα χρόνια της δεκαετίας του ’80, η κατ’ όνομα μόνο «Φλιτ Στριτ»
(αφού οι εφημερίδες είχαν μετακομίσει από τον ιστορικό δρόμο) βρέθηκε στα
χέρια Αυστραλών (όπως ο Ρούπερτ Μέρντοκ) ή Καναδών (όπως ο Κόνραντ Μπλακ)
εκδοτών, των οποίων τα συμφέροντα δεν συνέπιπταν υποχρεωτικά με τα βρετανικά.
Ο Μέρντοκ, παραδείγματος χάριν, κατηγορήθηκε ότι «μεταφύτευσε» σε βρετανικό
έδαφος τη γνωστή αντιπάθεια των Αυστραλών για τη μοναρχία, εξ ου και τα έντυπα
πρωτοστάτησαν σε αποκαλύψεις εις βάρος των Ουίνδσορ.

Και πάλι εκλήθησαν οι θεσμοί να λειτουργήσουν. Αποτέλεσμα ρύθμισης είναι και η
τηλεοπτική αγορά, με το κρατικό BBC και τις κοινοπραξίες των ιδιωτικών
καναλιών, ενώ το «φερ πλέι» τηρήθηκε και με τη συνδρομητική τηλεόραση.

Συνοπτικά, η προσέγγιση της αστικής δυτικής δημοκρατίας στα ζητήματα
ιδιοκτησίας των ΜΜΕ είναι η ένταξή της σε ένα ευρύτερο (και όχι ειδικό)
θεσμικό πλαίσιο, το οποίο αποτρέπει τις ολιγοπωλιακές πρακτικές και προάγει τη
διαφάνεια.