ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Τέταρτη άποψη

Τις προάλλες, στη Λάρισα, ασέλγησαν σ’ ένα πτώμα. Μια εικοσιτετράχρονη που
κρεμάστηκε, βρέθηκε με κακώσεις στον νεκροθάλαμο του νοσοκομείου.

Το ίδιο συμβαίνει με τη θεωρία: νεκρή ­ ιδανική αυτόχειρ ­ δέχεται τις
νεκροφιλικές έξεις όσων θα έπρεπε να τη διατηρούν στα βήματα των εφημερίδων
και των αμφιθεάτρων. Μιλώ για τους συναδέλφους μου που θέλουν να φαίνονται
σοβαροί (ανατόμοι). Μ’ εμένα, που δεν φαίνομαι, η αξία της ματαιοσχολίας
(το ότι ασχολούμαι με τους «σοβαρούς») έχει μεγαλύτερη σημασία.
Προϋποθέτει προφανώς και μια αρχαιολογία, αλλά δεν πρόκειται ν’ αρχίσω
«από εκεί που ουδέποτε αρχίσαμε», όπως σημειώνει ο Condillac. Θα αρχίσω από το
τέλος (τέλος του ψευτοκαβγά για το πάπλωμα του μεταμοντερνισμού) προκειμένου
να συστήσω στον έσχατο πολέμιό του, τον Ν. Βαγενά, όταν στρέφεται κατά των
«μεταμοντέρνων κριτικών» (κατά του Αρανίτση) να αφήσει ήσυχο τον Derrida.
(«Ελευθεροτυπία» 25.1.02).

Μετρώ μια-μια τις λέξεις. Και σκέπτομαι για το εάν αξίζει να «ελέγξω» τον Ν.
Βαγενά παραπέμποντας επ’ ακριβώς στα σημεία της διάλεξης του Derrida από την
οποία συμπεραίνει, χωρίς ενδοιασμό, ότι ο Γάλλος φιλόσοφος «συναισθανόμενος τη
σκοταδιστική κατεύθυνση στην οποία οδηγεί η αποδομική θεωρία του, έχει προβεί
στην ανακάλυψη, από το 1989, μιας υπέρτατης και απόλυτης έννοιας, της
δικαιοσύνης, την οποία προσδιορίζει με όρους υπερβατικούς, χωρίς να
αισθάνεται ότι έρχεται σε αντίφαση με την ταυτόχρονα συνεχιζόμενη
αντιμεταφυσική επιχειρηματολογία του».

Θα πω μόνον ότι το απόλυτο της «έννοιας» της δικαιοσύνης είναι το
απολύτως σχετικό της. «Η δικαιοσύνη καθ’ εαυτήν, εάν κάτι τέτοιο
υπάρχει», γράφει ο Derrida, «δεν είναι αποδομήσιμη». Και επειδή το δίκαιο
είναι «κατά μία έννοια δομήσιμο», η δικαιοσύνη μόνο σαν σχετική
εμπειρία, ως προς το θετικό δίκαιο νοείται. Διότι, εφ’ όσον το δίκαιο
δύναται να αποδομηθεί (είναι «δομήσιμο»), η δικαιοσύνη οδηγεί στην αποδόμησή
του.

«Η αποδόμηση είναι η δικαιοσύνη»(1) εξαγγέλλει ο Derrida, δηλαδή η
δικαιοσύνη είναι η εμπειρία της αποσύνδεσης κάθε «πρωταρχικού» και κάθε
«απόλυτου».

Αυτή η δικαιοσύνη είναι ελευσόμενη. Είναι η «εμπειρία» αυτού που
δυνητικά μπορούμε να έχουμε την εμπειρία. «Incalculable», την ονομάζει ο
Derrida: αλόγιστη, αναρίθμητη. Προϋπόθεση μιας μεταφυσικής
όχι των «αιτίων» αλλά των «σχέσεων» όπως την αναγγέλλει ο Condillac στην
Εισαγωγή του Δοκιμίου περί της καταγωγής των ανθρωπίνων γνώσεων
(Καστανιώτης, 2001, σ. 9) και όπως τη σχολιάζει στο L’ archeologie du
frivole ο Derrida, επιμένοντας πως αυτή «η δεύτερη μεταφυσική» του
Condillac εισάγεται ως «παλαιωνυμία».

Προφανώς δεν πρόκειται περί μεταφυσικής. Προφανέστατα η απόφανση για το τι
είναι δίκαιο και άδικο, μοντέρνο-μεταμοντέρνο, ανάγνωση-παρανάγνωση, δεν
αποφασίζεται από κανόνα. Από τι αποφασίζεται; Αυτό είναι το ερώτημα του
δημιουργού (όχι του φιλόλογου). Και φυσικά είναι το ερώτημα του Αρανίτση.
Άλλωστε ο κανόνας, «ο κανονιστικός τρόπος», παροξύνεται, όπως επιεικώς
σημειώνει για τον ανελέητο Βαγενά ο Δ. Μαρωνίτης, («Βήμα της Κυριακής»,
27.1.02), φρονιμότερος ως προς τις κανονιστικές του οξύνσεις και ασφαλώς
κλασικότερος. Πρέπει να καταλάβουν και στην Ελλάδα αυτό που κατάλαβαν όσοι
απένειμαν τον Σεπτέμβριο το βραβείο Adorno στον Derrida. Ότι πίσω από τις
«έννοιες» που εισάγει το έργο του όχι σαν αντικείμενα στοχασμού, αλλά σαν
«εμπειρίες» καιροφυλακτεί το φάντασμα όλων των στρατηγικών της αποδόμησης:
η απορία που υποχρεώνει στη μέγιστη υπευθυνότητα. Όχι την
«υπερβατικότητα», αλλά την «υπερβολή». Κινέζικα; Πιθανόν. Αλλά με την άδεια
πλέον της Αστυνομίας: του Habermas και του Honneth. Σοβαρεύομαι. Ποιος
αποφασίζει πέραν του κανόνα; Το ερώτημα πρέπει να θέτει συνεχώς στον εαυτό της
η κριτική, η πολιτική, η επιφυλλιδογραφία, η διδασκαλία, για να συνεχίσει να
μας αφορά. Να μην είναι πεθαμένη και επιπλέον βιασμένη. Κατ’ ουσίαν πρόκειται
για μία κλήτευση όλων. Ένα καθήκον που το δίκαιο (ο κανόνας) δεν το
προάγει και ως εκ τούτου πρέπει να αποδομείται συνεχώς από έναν νομιμοφανή
ταραξία. Η σημασία του σημερινού κειμένου μου στις πρώτες πολιτικές σελίδες
των «ΝΕΩΝ» έγκειται στο ότι με τον τρόπο αυτό, μιλώντας φιλοσοφικά για τους
φιλολόγους, ομιλώ πολιτικά. Η «φιλοσοφική» φράση συνδέεται πράγματι προς την
«πολιτική», υποστηρίζει ο ιδιοφυής κριτικός, ο Kant. Αλλά, προσοχή, δεν είναι
ανάλογη όταν είναι συστηματική, όταν ρυθμίζεται από τον κανόνα
που υποδεικνύει το Σύστημα. Είναι απλούστατα η μονόσημη άποψη των ανθρώπων του
κανόνα. Πρώτη, δεύτερη, τρίτη άποψη. Αλλά όχι τέταρτη!

(1) J. Derrida, Force de loi, Galilée, 1994, σ. 35.