Το Βατικανό στο εδώλιο

Η κριτική. Είναι πιθανόν 100 χρόνια καθολικού αντιιουδαϊσμού να οδήγησαν στο Ολοκαύτωμα, κατά τη διάρκεια του οποίου ο Πάπας Πίος ΙΒ’ έκανε τα «στραβά μάτια»;

Το ερευνητικό βιβλίο του Ντέιβιντ Κέρτζερ «Ανίερος Πόλεμος: Ο ρόλος του
Βατικανού στην άνοδο του μοντέρνου αντισημιτισμού» (Unholy War: The Vatican’s
Role in the Rise of Modern Anti-Semitism) για τις σχέσεις Βατικανού – Εβραίων
στα 100 χρόνια πριν από τον Πάπα Πίο ΙΒ’ (1939-1958) έχει και πλαίσιο και
ατζέντα. Πρώτα το πλαίσιο. Ο νυν Πάπας Ιωάννης Παύλος Β’ έχασε πολλούς
Εβραίους φίλους και γνωστούς στο Ολοκαύτωμα. Ως ποντίφικας έχει προβεί σε
τόσες δηλώσεις μεταμέλειας όσο κανείς από τους προκατόχους του. Σημείο –
ορόσημο το 1998 με το έγγραφο «We Remember», όπου το Ολοκαύτωμα χαρακτηρίζεται
«ανείπωτη αχρειότητα». Ο ίδιος επιβεβαίωσε με έμφαση τις αρχές του εγγράφου
«In Our Age» του Ιωάννη ΧΧΙΙΙ (1965), όπου καταδικάζεται η εβραϊκή θεοκτονία
και κάθε μορφή αντισημιτισμού.

Η κρίσιμη διάκριση μεταξύ του παραδοσιακού αντι-ιουδαϊσμού (διαγραμμένη από τη
λειτουργία και τη διδασκαλία στη δεκαετία του 1960) και του αντισημιτισμού
διχάζει την Καθολική Εκκλησία. Ο Κέρτζερ θεωρεί πλαστή αυτή τη διάκριση,
μετατοπίζοντας το ενδιαφέρον από τον Πίο ΙΒ’ σε διάφορους από τους προκατόχους
του τού 19ου αιώνα, οι απόψεις των οποίων, όπως υποστηρίζει, δεν ξεχώριζαν από
τον φυλετικό αντισημιτισμό. «Αν το Βατικανό δεν αποδέχθηκε ποτέ την εξόντωση
των Εβραίων – πράγματι, το Βατικανό ήταν αντίθετο (αν και αθόρυβα) – οι
διδασκαλίες και οι ενέργειες της Εκκλησίας, συμπεριλαμβανομένων και των ίδιων
των Παπών, συνέβαλαν ώστε να καταστεί δυνατό», ισχυρίζεται ο συγγραφέας.
Πρόκειται για τολμηρούς ισχυρισμούς, τους οποίους «κάποιοι μπορεί να θεωρήσουν
ενοχλητικούς».

Κάνοντας ελεύθερη και πλήρη χρήση των αρχείων του Βατικανού πριν από το 1922,
ο Κέρτζερ παρέχει μακάβριες λεπτομέρειες για την αγριότητα του Βατικανού στην
προσπάθεια να χωρίσει διά της βίας εβραϊκές οικογένειες στις ελάχιστες
περιπτώσεις, κατά τις οποίες ένα μέλος είχε υποβληθεί σε αναγκαστικό ή επείγον
τυπικό βάπτισμα. Παράλληλα, καταγράφει πικάντικα και άκριτα δημοσιεύματα
καθολικών εφημερίδων για σποραδικά κρούσματα που υποτίθεται πως είναι τυπικές
δολοφονίες Εβραίων. Ό,τι μπορεί να ανασυρθεί προς χρήση ενάντια στον παπισμό
του 19ου αιώνα πετάγεται σε ένα βιβλίο που γρήγορα μοιάζει με καζάνι μάγισσας
με επιβλαβή συστατικά στοιχεία.

Ενδεικτικό των προθέσεων του συγγραφέα είναι η αναμετάδοση των ασύστατων φημών
ότι η τοποθεσία πολλών στρατοπέδων θανάτου στην Πολωνία είχε να κάνει με την
ισχύ του τοπικού αντισημιτισμού και όχι τόσο με πιο ανιαρά ζητήματα, όπως η
εγγύτητα με τον μεγαλύτερο εβραϊκό πληθυσμό της Ευρώπης, το μέτωπο του πολέμου
ή το δίκτυο μεταφοράς. Δεν υπάρχει ισορροπημένη αναφορά στις εκστρατείες του
ναζισμού ενάντια στην Εκκλησία, μέχρι του σημείου να περιλαμβάνουν φυλάκιση
και δολοφονία χιλιάδων ιερέων στα στρατόπεδα θανάτου.

Οι απρεπείς παρατηρήσεις του νεαρού Ευγένιου Πατσέλι για τους Εβραίους
επαναστάτες στο Μόναχο, μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, οδήγησαν στην άποψη ότι
ο αντισημιτισμός του ευθυνόταν για τη στάση του είκοσι χρόνια αργότερα, όταν
λεγόταν πλέον Πάπας Πίος ΙΒ’. Ύστερα, ο Κέρτζερ δείχνει ότι ο Ακίλε Ράτι
απέκτησε αντιεβραϊκή διάθεση όταν υπηρέτησε ως διπλωματικός αντιπρόσωπος του
Πάπα στην Πολωνία (1918-1921), ένα χρόνο πριν γίνει ο Πάπας Πίος ΙΑ΄. Το όνομα
του Πίου ΙΑ΄ όμως έχει συνδεθεί με τη διακήρυξη προς τους Βέλγους χριστιανούς,
ότι ο αντισημιτισμός «είναι ένα απεχθές κίνημα, ένα κίνημα στο οποίο εμείς,
εμείς οι χριστιανοί, δεν μπορούμε να συμμετάσχουμε». Σαν να μην ήταν αρκετά
σαφές αυτό, ο Πίος παράγγειλε εγκύκλιο που θα περιείχε συγκεκριμένα καταδίκη
του αντισημιτισμού. Αυτό ποτέ δεν γνωστοποιήθηκε. Όχι επειδή ο Πάπας πέθαινε,
αλλά επειδή ένας από τους συντάκτες του (φυσικά Πολωνός, άρα ας μην πούμε
περισσότερα) ήθελε να μη διασωθεί στα αρχεία του Βατικανού.

Παρομοίως, ο Κέρτζερ αποδίδει μεγάλο μέρος της αποτυχίας τού Πίου ΙΑ΄ να
καταδικάσει τους ρατσιστικούς νόμους του Μουσολίνι το 1938 στο ότι συμφωνούσε
με αυτούς. Ωστόσο, ένα πιο σταθερό μυαλό θα είχε αντιληφθεί ότι, όταν ο Πάπας
έγραψε στον Ιταλό βασιλιά αποκηρύσσοντας τις διατάξεις που απαγόρευαν τους
γάμους μεταξύ χριστιανών με εβραϊκές ρίζες και καθολικών, αντιδρούσε στις
προεκτάσεις που υπέκρυπτε ολόκληρο το νομοθετικό εγχείρημα. Ούτε καν αναφέρει
ο Κέρτζερ ότι ο Πίος σκόπιμα εγκατέλειψε τη Ρώμη κατά την επίσημη επίσκεψη του
Χίτλερ το 1938 στην ιταλική πρωτεύουσα, αφήνοντας πίσω του πρωτοσέλιδη
αποκήρυξη στην εφημερίδα του Βατικανού «L’Osservatore Romano» της ρατσιστικής
ιδεολογίας των ναζί.

Με αμηχανία διαβάζει κανείς βιβλία σαν κι αυτό. Ποιο το νόημα να εκτοξεύεται
λάσπη κατά του παπισμού του 19ου αιώνα; Για να καλύψει τον ήχο από τα
τσεκούρια που ακονίζονται, ο συγγραφέας ρίχνει μια μαχαιριά σε ένα γενικευμένο
μάθημα: «Η πραγματική ιστορία πρέπει να ειπωθεί, όχι μόνον επειδή πρόκειται
για κάτι περισσότερο από μια ιστορία για την Καθολική Εκκλησία και τους
Εβραίους. Είναι μια πιο γενική ανθρώπινη ιστορία… Είναι μια ιστορία ετών που
αφορά μια ισχυρή θρησκεία ή ισχυρούς ανθρώπους που πιστεύουν στη δική τους
θρησκεία, σαν να είναι ελέω Θεού οι μόνοι κάτοχοι της Αλήθειας και του Καλού».

Ασφαλώς ο Κέρτζερ δεν κάνει καμία προσπάθεια να πει αυτή τη «γενική ανθρώπινη
ιστορία», στην οποία υπάρχουν στ’ αλήθεια ηθικές αρχές για όλους. Προτιμά να
σχηματίσει κατάλογο με τις στερούμενες ευαισθησιών ενέργειες των καθολικών
απέναντι στους Εβραίους, κάποιες από τις οποίες είναι εξοργιστικές. Πράττοντας
έτσι, συμβάλλει απλώς στον θλιβερό κύκλο ρητορικής και των «κατηγοριών» της
μιας πλευράς και των «υποχωρήσεων» της άλλης – κάτι που οι πολλαπλές
χειρονομίες μεγαλοψυχίας του νυν Πάπα επιχείρησαν να ξεπεράσουν.

Το κείμενο του Michael Burleigh δημοσιεύθηκε στο ένθετο «Culture» της
εφημερίδας «Sunday Times».