Δρόμοι

Η δημοκρατία…

… μπορεί και αυτή να κρύβει μέσα της τον ιό της βίας. Ο νέος αιώνας
δεν θα είναι καλύτερος από τον προηγούμενο, τον «αιώνα του σκότους», των
ιδεολογιών και των στρατοπέδων συγκέντρωσης. Αυτοί οι αφορισμοί ανήκουν στον
Τσβέταν Τοντόροβ, τον Γαλλοβούλγαρο ιστορικό και κριτικό που βραβεύτηκε
προχθές στην Ιταλία για το έργο του «Μνήμη του κακού, πειρασμός του καλού».

Η πρόοδος…

… στην επιστήμη, στα ανθρώπινα δικαιώματα, στη δημοκρατία, είναι
αναμφισβήτητη, λέει ο Τοντόροβ στην εφημερίδα «Κοριέρε ντέλα Σέρα». Όμως, η
δημοκρατία μπαίνει σε κίνδυνο όταν θέλει να γίνει μια νέα παγκόσμια τάξη, να
επιβάλει παντού και παντοιοτρόπως το καλό, ακόμη και με τίμημα νέους πολέμους.
Όπως έλεγε ο Μοντεσκιέ, όποιος δεν γνωρίζει όρια, μπαίνει πάντα στον πειρασμό
να τα ξεπεράσει. Αναδύεται λοιπόν πάλι ο «πειρασμός του καλού», που κλείνει
μέσα του το μικρόβιο του κακού. Ποιο θα είναι άραγε το μέλλον ενός
παγκοσμιοποιημένου πλανήτη, όταν η πολιτική θα έχει πια υποταχθεί στους νόμους
της οικονομίας που θα επιβάλει μια υπερδύναμη; Ο Τοντόροβ δεν κρύβει τους
φόβους του για ένα τέτοιο μέλλον.

Αν η πρόοδος…

… κλείνει μέσα την απειλή, τότε τι μας απομένει; Ο κίνδυνος βέβαια δεν
είναι η πρόοδος, αλλά ο τρόπος που τη χρησιμοποιούμε, πιστεύει ο Τοντόροβ, ένα
γνήσιο τέκνο του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού. Όμως, δεν είναι η πρώτη φορά που η
πρόοδος μάς υπόσχεται επίγειους παραδείσους. Σήμερα ζούμε με την αυταπάτη πως
οι βιοτεχνολογίες θα «πλάσουν» έναν νέο άνθρωπο, με μέλη και όργανα που θα
μπορούν να αντικαθίστανται, με εξασφαλισμένη μακροζωία. Οι επιστήμονες που
ανακάλυψαν την ατομική ενέργεια δεν είχαν κατά νου να κατασκευάσουν ατομικές
βόμβες και όμως αυτό ακριβώς έγινε. Η ηθική και η πολιτική δεν μπορούν να
καθορίζονται από την οικονομία και την επιστήμη. Ακριβώς το αντίθετο θα ήταν
το σωστό. Πολλοί μιλούν για τον θάνατο της πολιτικής. Φάνηκε πως, με το τέλος
των ιδεολογιών, σαν να τελείωσαν και οι ιδέες. Και εν μέρει, έγινε έτσι. Τον
χώρο που άφησε κενό η πολιτική, τον κατέλαβε η θρησκεία. Παπάδες και ραβίνοι
και δικαστές μάς λένε τι είναι και τι δεν είναι σωστό. Όμως, οι παπάδες και οι
επιστήμονες δεν πρέπει να έχουν το μονοπώλιο της ηθικής – ούτε οι διανοούμενοι
που στο παρελθόν προσπάθησαν να πάρουν τη θέση τους.

Το κακό…

… και τα δεινά θα μας συντροφεύουν και στους αιώνες που θα έρθουν,
είναι και αυτά μέρος από την ανθρώπινη φύση μας, από το γονιδίωμά μας, γι’
αυτό δεν μπορούν να εξαλειφθούν, λέει ο Τοντόροβ. «Η πρόοδος και η δημοκρατία
μπορούν να τα μετριάσουν, αλλά δεν υπάρχει καμιά συγκεκριμένη επιστημονική
συνταγή και κανείς συγκεκριμένος δημοκρατικός δρόμος προς την ευτυχία».