Διαστάσεις Η μονομαχία

Ο αναγνωρισμένος επιζητεί την επιδοκιμασία του ατάλαντου. Ο διανοούμενος
εκλιπαρεί για το ενδιαφέρον του τυράννου. Περίεργο ον ο άνθρωπος, βαθύτατα αντιφατικό.

Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ: Δεν θα τα καταφέρω να μιλήσω με τον Στάλιν!

Ήταν ένας από τους πιο ταλαντούχους, πιο οξείς και πιο καταδιωγμένους
θεατρικούς συγγραφείς και μυθιστοριογράφους της γενιάς του. Την τελευταία
δεκαετία της ζωής του, τον είχαν βάλει στη ναφθαλίνη, η λογοκρισία δεν τον
άφηνε να αναπνεύσει. Μιλάμε βέβαια για μια άγρια εποχή, τη Ρωσία του Στάλιν,
όπου κανονικά ένας διανοούμενος του μεγέθους του Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ θα έπρεπε
να σαπίζει στα γκουλάγκ. Εκείνος, όμως, είχε κάνει τη σωστή κίνηση: το 1930
έστειλε μια απελπισμένη επιστολή στον Στάλιν, ζητώντας του να επιτρέψει τη
δημοσίευση του έργου του. Και ο δικτάτορας ­ ω του θαύματος! ­ του τηλεφώνησε.
Κι αν δεν ικανοποίησε το αίτημά του, εξασφάλισε τουλάχιστον την επιβίωση του
συγγραφέα, διορίζοντάς τον βοηθό σκηνοθέτη στο Θέατρο Τέχνης.

Την επανάληψη μιας τέτοιας κίνησης ζητούσε απεγνωσμένα ο Μπουλγκάκοφ στη δύση
της ζωής του, όπως δείχνουν το ημερολόγιό του και οι επιστολές του προς τη
γυναίκα του που δόθηκαν πρόσφατα στη δημοσιότητα στη Μόσχα. «Δεν μπορώ, δεν θα
τα καταφέρω να μιλήσω με τον Στάλιν», παραληρούσε στο κρεβάτι του απελπισμένος
και ημίτυφλος, λίγο πριν από το τέλος. Τρεις φίλοι του, ηθοποιοί στο Θέατρο
Τέχνης, είχαν στείλει επιστολή στον γραμματέα του Στάλιν, ζητώντας την
παρέμβασή του. «Η μόνη ελπίδα σωτηρίας είναι μια ισχυρή θετική ανατροπή, που
θα δώσει και πάλι στον Μπουλγκάκοφ τη θέληση να ζήσει». Η ανατροπή δεν θα
μπορούσε να έλθει παρά μόνον από τον δικτάτορα. Αλλά δεν ήλθε ποτέ.

Ο συγγραφέας του «Μαιτρ και της Μαργαρίτας» είχε κάνει ό,τι μπορούσε. Για την
ακρίβεια, τα είχε παίξει όλα για όλα. Έγραψε το «Batum», ένα θεατρικό έργο με
πρωταγωνιστή τον Στάλιν στα νιάτα του, δώρο για τα εξηκοστά γενέθλιά του.
Ήλπιζε ότι θα μπορούσε να το ανεβάσει. Αλλά το καθεστώς το απαγόρευσε. Ίσως
γιατί δεν ήταν αρκετά εξυμνητικό. Ίσως, επισημαίνει η ανταποκρίτρια της
Στάμπα, επειδή ο Μπουλγκάκοφ παραβίασε τους κανόνες του παιχνιδιού της
γάτας με το ποντίκι που έπαιζε μαζί του ο ηγέτης του Κρεμλίνου. Ήταν η αρχή
του τέλους. «Προς τα πού πηγαίνουμε, προς τον θάνατο;» ρώτησε ο Μπουλγκάκοφ τη
γυναίκα του, την Ελένε Σεργκέεβνα, οδηγώντας προς το σπίτι. Άρχισε να χάνει
την όρασή του, τον έπιαναν φοβερές ημικρανίες, πανικοβλήθηκε. Η δημόσια δήλωση
του Στάλιν ότι το «Batum» είναι ένα «καλό έργο» δεν ήταν αρκετή για να τον
βγάλει από την απελπισία.

Η τελευταία λέξη του Μπουλγκάκοφ ήταν «Φως!», η ίδια με του Μολιέρου κατά τον
θάνατό του. Την επομένη, ένας άνδρας τηλεφώνησε στο Θέατρο Τέχνης: «Είμαι ο
γραμματέας του Στάλιν. Είναι αλήθεια ότι ο σύντροφος Μπουλγκάκοφ πέθανε;».
Ήταν αλήθεια. Το τηλέφωνο έκλεισε χωρίς άλλη κουβέντα. Η μονομαχία είχε λάβει τέλος.