ΔΡΟΜΟΙ

Η κάρτα…

… που έστειλε στη στήλη ο αναγνώστης από την Ηλιούπολη βρέθηκε κάπου
ξεχασμένη, ανάμεσα σε σκόρπια χαρτιά. Και θυμηθήκαμε την αφορμή αυτής της
ταχυδρομικής επικοινωνίας, όταν η στήλη είχε γράψει κάτι για τη βία, πως αυτή
περισσεύει ακόμη και στις σελίδες της Αγίας Γραφής. Άλλο όμως οι εβραϊκές
παραδόσεις που πάνω τους βασίστηκαν τα ιερά κείμενα και άλλο η χριστιανική
εικονογραφία. Στην ωραία μορφή του Παντοκράτορα διακρίνει κανείς την τέλεια
αταραξία.

Η ομορφιά…

… θα σώσει τον κόσμο. Όταν το έγραφε αυτό ο Ντοστογιέφσκι, ήταν ήδη η
θεμελιώδης αρχή της βυζαντινής αισθητικής. Η τεχνοτροπία μιας εικόνας ή μιας
τοιχογραφίας, η αρχιτεκτονική αρμονία μιας εκκλησίας, είναι αφ’ εαυτών
«σωτήριες». Η ομορφιά τους είναι αφ’ εαυτής ιερή, αφού κάνει όποιον στέκεται
μπροστά τους να μπορεί να κοιτάζει τον εαυτό του πέρα από τη βίαιη
πραγματικότητα της ύπαρξης. Πώς κοιτάζουμε άραγε ένα έργο τέχνης; Μπορεί να
μας κάνει να αναλυθούμε σε λυγμούς ή αφήνει το βλέμμα μας ψυχρό και αδιάφορο,
όπως το βλέμμα ενός επιπόλαιου και βιαστικού τουρίστα στο μουσείο;

Ο ιστορικός…

… της τέχνης Τζέιμς Έλκινς έκανε ολόκληρη έρευνα σε αυτό το θέμα («Εικόνες
και δάκρυα»). Χρησιμοποιεί τα δάκρυα ως το καλύτερο κριτήριο για να πει αν
κάποιος έχει συγκινηθεί μπροστά σε μια εικόνα, «αυτές τις διαυγείς αλμυρές
σταλαγματιές, που είναι άγνωστο από πού έρχονται και άγνωστο το όνομα που θα
μπορούσε να δώσει κανείς στο νόημά τους». Το βέβαιον είναι πως όσο περισσότερο
κοιτάζει κανείς ένα έργο τέχνης, τόσο περισσότερα νιώθει. Κάποιοι μάλιστα
νιώθουν τόσα πολλά, κουβαλούν μαζί τους τόσο συναισθηματικό φορτίο, που όταν
μπαίνουν σε ένα μουσείο η καρδιά τους αρχίζει να χτυπάει δυνατά και δεν
καταφέρνουν να συγκρατήσουν τα δάκρυά τους. Τέτοια κρούσματα σημειώνονται
πολλά κάθε καλοκαίρι, όταν τα κύματα των τουριστών πλημμυρίζουν τα μουσεία. Ο
Έλκινς το λέει «υστερικό τουρισμό» (το νοσοκομείο της Σάντα Μαρία Νουόβα στη
Φλωρεντία γεμίζει τα καλοκαίρια από τέτοιους ασθενείς «που έχουν συμπτώματα
αδιαθεσίας τα οποία αποδίδονται στη φλωρεντινή τέχνη»).

Έχει σημασία…

… ίσως, με ποια προετοιμασία στέκεται κανείς μπροστά σε ένα έργο τέχνης.
Γιατί όσο περισσότερους καταλόγους έργων και αν έχει φυλλομετρήσει, όσο πιο
καλά κατατοπισμένος και αν νιώθει, τόσο πιο εκτεθειμένος φαίνεται πως είναι
στον ξαφνικό κλονισμό από την πρώτη άμεση επαφή με το μυστήριο και το μεγαλείο
που αντικρύζει μπροστά του. Γι’ αυτό είναι ίσως προτιμότερο να προσέρχεται
απροετοίμαστος και «γυμνός», με την καρδιά καθαρή και το μυαλό ανοιχτό στη
συναισθηματική εμπειρία, αφού, έτσι και αλλιώς, τίποτα δεν θα μπορέσει να τον
«προστατέψει» από αυτήν, όσα και αν έχει διαβάσει για το έργο. Άλλωστε, ένα
δάκρυ είναι πάντα ανακατεμένο με μια σκέψη και οι πιο ωφέλιμες σκέψεις είναι
εκείνες που δεν είναι εντελώς στεγνές.