ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ «Χαμένα Όνειρα»

Τι δώρα θα κάνετε, λοιπόν; Το ερώτημα στριφογυρίζει ανάμεσα σε διαφημιστικά
φυλλάδια, μέσα στη σύγχυση και το χιονόνερο. Δεν ξέρει κανείς τι δώρο να
κάνει, γιατί δεν προλαβαίνει να σκεφτεί τις ανάγκες εκείνου που θα το δεχτεί.

Αν, ωστόσο, ο παραλήπτης μου ήταν ένας «νεαρός φιλόδοξος», δεν θα είχα καμία
αμφιβολία για το τι να του χαρίσω. Ένα πρωί θα άνοιγε το πακέτο του και θα
είχε στα χέρια ένα βιβλίο με τον δυσοίωνο τίτλο «Χαμένα Όνειρα». Μια στιγμή
αμηχανίας. Αλλά θα πρέπει πάντα να υποθέτουμε πως σε έναν νέο τουλάχιστον η
περιέργεια υπερισχύει της αμηχανίας. Το πιθανότερο συνεπώς είναι ότι, κόντρα
στον αποκαρδιωτικό του τίτλο και τις χιλιάδες μελανές του αράδες, το βιβλίο θα
ανοίξει.

Ασφαλώς, συμβάλλει σ’ αυτό και η εξαίρετη μετάφραση του Κ. Σφήκα (βραβεύεται
αύριο), καθώς και η διεισδυτική εισαγωγή του Γ. Ανδρεάδη. Στριμωγμένος στην
είσοδο του σύγχρονου σπιτιού ο ογκώδης Μπαλζάκ κατορθώνει τελικά, χάρη στη
βοήθεια των φίλων του, να περάσει μέσα. Όμως τι μπορεί να πει στον νεαρό
αναγνώστη του; Μέσα σε δύο τόμους άλλο δεν δείχνει παρά το πώς η νεότητα
μπλέκεται μέσα στο δίχτυ που υφαίνεται γύρω της.

Υπάρχουν σχέδια, επιδιώξεις. Ένας ποιητής ονειρεύεται την αναγνώρισή του. Μια
γενιά την αποδοχή της δημιουργικότητάς της. Προβάλλει μήπως μια αντίρρηση σ’
αυτό η εποχή ή η κοινωνία; Όχι. Δεν αντιτάσσει κανείς τίποτα, λείπει η
οργανωμένη αντίκρουση των ευγενών προθέσεων. Αντ’ αυτών απλώνεται μόνο ένας
ιστός από ενδεχόμενα. Κάπου σκαλώνει μια σκέψη, σ’ ένα άλλο σημείο πιάνεται
ένα αίσθημα, όλα μπερδεύονται στο τέλος μέσα σ’ ένα παιχνίδι όπου ό,τι λέγεται
ξελέγεται την επόμενη ημέρα.

Οι άγριοι αλληλοεξοντώνονται, οι εξημερωμένοι αλληλοεξαπατώνται κι αυτό
ονομάζεται «πορεία του κόσμου». Βρίσκουμε την πικρία του Σοπενάουερ διάχυτη
στις σελίδες του Μπαλζάκ. Κάθε μεσόκοπος έχει γευτεί αυτό το δηλητήριο, το
μυρίζει από μακριά, σχεδόν το συνήθισε. Ξέρει τι πάει να πει απάτη. Όμως ο
σπουδαστής, ο φοιτητής, που ετοιμάζεται για το άλμα του, δεν μπορεί να το
ξέρει αυτό. Η παρασπονδία, η προδοσία είναι πράγματα που τα μαθαίνει κανείς
αργά, γιατί αν τα μάθαινε νωρίτερα θα ήταν αδύνατο ακόμη και να βγει απ’ την
πόρτα του σπιτιού του.

Το να συστήσει επομένως κάποιος ένα τέτοιο μυθιστόρημα σε μια άγουρη συνείδηση
είναι ένα είδος μύησης ­ όπως εύστοχα παρατηρεί και ο Γ. Ανδρεάδης ­ σε μια
μυστική κοινωνία. Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει πως ψιθυρίζουμε στον ακατατόπιστο
«πρόσεχε τις παγίδες, μην εμπιστεύεσαι κανέναν». Αν διδασκόταν ο Μπαλζάκ μ’
αυτόν τον τρόπο, δεν θα δινόταν στον μαθητή παρά ένας κώδικας κοινωνικού
ρεαλισμού, καταδικασμένου να ισχύει πρόωρα. Προτού καν επιχειρήσει κάποιος ένα
πέταγμα μπορεί να του κοπούν τα πόδια. Και τότε πρέπει να διαλέξουμε αν
προτιμάμε μια νεολαία αρτιμελή και διαρκώς καχύποπτη ή μια τραυματισμένη που
προχωρεί παρ’ όλα αυτά.

Το ζήτημα είναι ότι ο σύγχρονος νέος φοβάται να είναι φιλόδοξος. Στον 19ο
αιώνα οι εικοσάρηδες ξεκινούν για να κατακτήσουν την κοινωνία μ’ ένα πνεύμα
που γίνεται ξίφος. Στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, ξεκινούν για να ελιχθούν
στην κοινωνία μ’ ένα πνεύμα που γίνεται πυξίδα.

Σήμερα προκύπτει ήδη πρόβλημα στην αφετηρία. Διστάζουν οι αρχάριοι να κάνουν
ακόμη και το πρώτο τους βήμα. Φαίνεται πως πρώτα απ’ όλα τους απασχολεί το πώς
θα κατοικήσουν έναν πλανήτη που μεγαλώνει και στενεύει ταυτόχρονα.

Είναι αίτημα απλής προσαρμογής αυτό; Ας μη βιαζόμαστε στα συμπεράσματα. Το να
ζητάει κάποιος μια θέση εργασίας, μια θέση στον ήλιο, είναι πιθανό στο τέλος
να τον πυρακτώσει ολόκληρο. Και από το να ζητάει το λίγο, να φθάσει να απαιτεί
πολύ περισσότερα. Τότε μια νέα εξέγερση θ’ αρχίσει. Και μια νέα προσπάθεια να
ειπωθεί στον εξεγερμένο πως αν τα ζητάει όλα, για όλα υπάρχει ένα τίμημα.

Ο Βασίλης Καραποστόλης είναι καθηγητής Πολιτισμού και Επικοινωνίας στο
Πανεπιστήμιο Αθηνών.