«Ό,τι είχα το διέθεσα στο Κομμουνιστικό Κόμμα»

Όταν έφτασε ο πρώτος ογκώδης τόμος του έργου «Χαρίλαος Φλωράκης και λαϊκό
κίνημα» στο πιεστήριο της Τυποεκδοτικής, ο ηγέτης του ΚΚΕ προέβαλε δύο
αντιρρήσεις. Πρώτον, δεν ήθελε να μπει φωτογραφία του στο εξώφυλλο. Και,
δεύτερον, άλλαξε την αφιέρωση, επιθυμώντας να μην απευθύνεται μόνο στους
κομμουνιστές, αλλά γενικότερα «στους νέους που αντιστέκονται».

Μέχρι να γράψει τους δύο τόμους ­ ο δεύτερος θα κυκλοφορήσει την άνοιξη ­ ο
δημοσιογράφος Χρήστος Θεοχαράτος συνεργάσθηκε δεκάδες ώρες με τον Χαρίλαο
Φλωράκη, έψαξε επί μήνες σε αρχεία και δούλεψε πολλές φορές νύχτα για να
φτάσει να παραδώσει στο τυπογραφείο το βιβλίο για τον μεγάλο βετεράνο της
Αριστεράς.

Οι εκατοντάδες παραπομπές του πρώτου τόμου (1914-1974), ο οποίος θα
παρουσιασθεί την άλλη Πέμπτη στην Παλαιά Βουλή, απαρτίζουν ένα ακόμα βιβλίο
που θα μπορούσε να γράψει ο συγγραφέας. Και μόνον ο φάκελος που διατηρούσε η
Ασφάλεια για τον Χαρίλαο Φλωράκη θα μπορούσε να αποτελέσει έναν τρίτο τόμο.

Υπήρξε όμως και… παρασκήνιο. Το βιβλίο του Χρήστου Θεοχαράτου, που θα
κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από την Τυποεκδοτική και από το οποίο «ΤΑ
ΝΕΑ» προδημοσιεύουν αποσπάσματα, είναι «τέκνο της ανάγκης»!

Ο Χαρίλαος Φλωράκης είχε ξεκινήσει να γράφει την αυτοβιογραφία του πριν από
δέκα χρόνια. Ήταν μια εποχή δύσκολη για το ΚΚΕ αλλά και για τα κομμουνιστικά
κόμματα της Ευρώπης.

Κάτι πήγε να γράψει, αλλά τού φάνηκε δύσκολο το εγχείρημα. Ο πρώην
γραμματέας του ΚΚΕ δεν ήθελε, «δεν του πήγαινε να γράψει αυτοβιογραφία».
Σταμάτησε λοιπόν στις 34 σελίδες! Πρόλαβε μόνον και έγραψε ένα σύντομο,
ιδιαίτερα συγκινητικό, προλογικό σημείωμα, που θα μπορούσε να ήταν και η
διαθήκη του.

Από κάποια στιγμή και μετά παρέδωσε το υλικό στον συγγραφέα. Μίλησε μαζί
του άπειρες φορές, τον βοήθησε, αλλά προτίμησε να παραμείνει ένας πολιτικός
που αγωνίζεται και δρα παρά να γράφει βιβλία για τον εαυτό του.

Έτσι προχώρησαν οι δύο τόμοι (ο δεύτερος αφορά στην περίοδο μετά το ’74),
που αναμένεται να προκαλέσουν μεγάλες συζητήσεις, θερμά σχόλια, αλλά και
αντιδράσεις. Δεν θα μπορούσε να συμβεί διαφορετικά. Περικλείουν άλλωστε
περίπου έναν αιώνα για την Αριστερά και την Ελλάδα.

«Η διαθήκη της ζωής μου»

Θα μπορούσε να ήταν ένα οργισμένο ξέσπασμα το κείμενο που ετοίμασε ο
Χαρίλαος Φλωράκης για πρόλογο στο βιβλίο που αρχικώς είχε ξεκινήσει να γράφει.
Η διάλυση της ΕΣΣΔ σαφώς τον είχε επηρεάσει. Και η γραφή του ήταν απλή, αλλά
τόσο αποκαλυπτική.

«Ας πούμε ότι αυτά είναι η εισαγωγή στα όσα κατόπιν θα πω: Είχα πολλές
προτάσεις στο παρελθόν και πιέσεις από συντρόφους, από ανθρώπους που
ασχολούνται με ζητήματα της ιστορίας, από δημοσιογράφους και άλλους, να γράψω
ή να αφηγηθώ γεγονότα από την πάλη του λαού μας, μαρτυρίες, εκτιμήσεις και
σκέψεις μου για την όλη πορεία του Κινήματος στα μεταπολεμικά χρόνια. Δεν το
αποφάσιζα. Ο κυριότερος λόγος ήταν γιατί φοβόμουν τον υποκειμενισμό. Γιατί,
δεν σας κρύβω, ότι από ορισμένα κείμενα συντρόφων και αγωνιστών που έχω
διαβάσει είδα αυτό τον υποκειμενισμό πολύ έντονο. Ορισμένοι μιλούν, λες και
όλη η ιστορία γυρίζει γύρω από τον εαυτό τους.

Επειδή είμαστε άνθρωποι, φοβόμουν ειλικρινά μήπως ούτε εγώ καταφέρω να αποφύγω
τον πειρασμό. Ύστερα πίστευα ότι όσο απομακρύνεται κανείς από τα γεγονότα τόσο
πλησιάζει στην αντικειμενική εκτίμηση. Δεν βρίσκεται κάτω από την άμεση
επίδρασή τους. Φυσικά, υπάρχει ο κίνδυνος να τα ξεχάσεις, αλλά αυτό είναι και
θέμα μνήμης.

Γιατί αποφασίζω τώρα να μιλήσω; Για να είμαι ειλικρινής, άλλαξα γνώμη μετά τα
τελευταία γεγονότα. Αυτό το οποίο συμβαίνει στη Σοβιετική Ένωση με συγκλόνισε
πραγματικά… Και τι δεν θυμάμαι: Μέρες Κατοχής, πολεμώντας, τραγουδούσαμε τα
τραγούδια του Εμφυλίου Πολέμου της ΕΣΣΔ. Μελωδία, ακόμη και λόγια. Αποτελούσε
πηγή έμπνευσης. Έτσι, αποφάσισα να μην αφηγηθώ μόνο τα γεγονότα, αλλά και να
πω γενικότερες σκέψεις.

Πριν μπω σ’ αυτά, νομίζω ότι είναι ευκαιρία να πω ορισμένες επιθυμίες μου.
Άνθρωποι είμαστε. Να πω ότι έχω πλήρη συνείδηση γι’ αυτά που λέω. Οικονομικά
ό,τι είχα το διέθεσα στο Κόμμα. Είμαι ευχαριστημένος γιατί και οι αδελφές μου
ήταν σύμφωνες σ’ αυτό και ευχαριστημένες. Τα αντικείμενα που υπάρχουν στο
σπίτι θα μείνουν στο Κόμμα.

Στο Κομμουνιστικό Κόμμα, βέβαια.

Γιατί, αν το φέρει ο διάβολος ­ δεν θέλω να το πιστέψω ­ και έχει την τύχη
άλλων κομμάτων, είτε να αλλάξει όνομα είτε πρόγραμμα, το λέω κατηγορηματικά:
ζητώ την ανάκληση και ακύρωση των συμβολαίων δωρεάς και να πάνε όλα στο Σπίτι
του Αγωνιστή (σ.σ.: ίδρυμα – ξενώνας και χώρος εστίασης, το οποίο ίδρυσε το
ΚΚΕ στην περιοχή Αργυρούπολης, προκειμένου να φιλοξενούνται σ’ αυτό αγωνιστές
που δεν έχουν που την κεφαλήν κλίναι). Θέλω να είμαι σ’ αυτό κατηγορηματικός
και το λέω τώρα σαν μαρτυρία. Γιατί αυτά εγώ τα άφησα στο ΚΚΕ και όχι σε
κάποιο άλλο “ερζάτς”.

Επαναλαμβάνω: αν πρόκειται να έχουμε αλλαγές (δεν το πιστεύω ­ πολλά δεν
πιστεύει κανείς, αλλά γίνονται, ποιος πίστευε ότι θα μπει στην παρανομία το
ΚΚΣΕ και ότι θα αυτοδιαλυθεί…), να πάνε στο Σπίτι του Αγωνιστή. Δεν μ’
ενδιαφέρει ποια θα είναι η πολιτική τους στάση. Φτάνει να είναι αγωνιστές…

Χαρίλαος Φλωράκης. Σ’ ένα διάλειμμα της δίκης του ’60, η μάνα και η αδελφή του τον κοιτούν με αγωνία

Από κει και πέρα: Πολιτικά δεν έχω ν’ αφήσω τίποτε. Ό,τι είχα το άφησα με τη
συγκεκριμένη δράση μου. Να δώσω οδηγίες; Το θεωρώ αστείο πράγμα! Ό,τι ήταν
πολιτικά το έδωσα και δεν έχω τίποτε άλλο να δώσω.

Επειδή είμαστε άνθρωποι και υπάρχει το βιολογικό τέλος, δεν θέλω παράτες. Θέλω
να με πάνε στο χωριό όπου γεννήθηκα. Να με θάψουν στον Άη Λια. Για τα έξοδα
έχω φροντίσει να υπάρχουν. Δεν θέλω να επιβαρυνθεί κανένας. Θεωρώ υποχρέωσή
μου να τα πω γιατί με βασανίζουν. Κάθε έξοδο τιμής που θα γίνει, καλύτερα να
πάει στο Σπίτι του Αγωνιστή.

«Η αλήθεια για τον Δεκέμβρη»

Ο συγγραφέας Χρήστος Θεοχαράτος συνομιλεί με τον Χαρίλαο Φλωράκη για τον
Δεκέμβρη του ’44 και του θέτει το ερώτημα εάν η Αριστερά έκανε τότε λάθος.

«Όσοι ισχυρίζονται ­ ανάμεσά τους και κάποιοι δήθεν Αριστεροί ­, ότι ο
Δεκέμβρης υπήρξε από τα κορυφαία λάθη του ΕΑΜ (και άρα του ΚΚΕ), ή είναι
πλαστογράφοι ή αναπαράγουν την πλαστογράφηση της ιστορίας. Γιατί το Δεκέμβρη
δεν τον εξαπέλυσε το ΕΑΜ. Το ΕΑΜ τον υπέστη. Και, φυσικά, αντιστάθηκε. Σήμερα,
που έχουν δει το φως της δημοσιότητας μια σειρά από ντοκουμέντα, φαίνεται
ολοκάθαρα ποιος επιδίωξε και επέβαλε το Δεκέμβρη. Έχει, ήδη, αποδειχτεί ότι ο
Δεκέμβρης ήταν μια καλά οργανωμένη ξενική εισβολή και ένοπλη επίθεση που είχε
τρεις στόχους: Πρώτο, να αφοπλίσει και να υποτάξει το στρατό της Αντίστασης
και Απελευθέρωσης ­ τον ΕΛΑΣ. Δεύτερο, να χτυπήσει το Λαϊκό Κίνημα (το ΕΑΜ),
να το δυσφημήσει και να ανακόψε τον εκδημοκρατισμό της χώρας και της
κοινωνίας. Και, τρίτον, να παλινορθώσει το παλιό αγγλόδουλο καθεστώς και το
βασιλιά, ­ βάζοντας στη θέση του Μεταξά ή του Τσουδερού τσιράκια του
βρετανικού ιμπεριαλισμού με δημοκρατικά προσωπεία.

Το θέμα που μπαίνει είναι αν το ΕΑΜ είχε άλλη λύση, πέρα από την Αντίσταση,
αφού οι Άγγλοι τού επέβαλαν το Δεκέμβρη και αν είχε τη δύναμη να τον
ματαιώσει. Εκεί που είχαν φτάσει τα πράγματα, όμως, η μοναδική λύση για να
σταματήσουν οι εισβολείς την ένοπλη επίθεση ήταν να σηκώσουν τα χέρια το ΕΑΜ
και ο ΕΛΑΣ και να αφήσουν τους νέους κατακτητές να συνεργαστούν απερίσπαστοι
με τα όργανα των χιτλερικών ­ δηλαδή με τους ταγματασφαλίτες, τους χίτες, τους
δοσίλογους και τους κάθε λογής προδότες, κατακάθια και ποινικούς ­ ώστε να
περάσουν αλυσίδες στον ελληνικό λαό.

Σε κλοιό. Οι χωροφύλακες «προσέχουν» τον Χαρίλαο Φλωράκη

Αυτό, όμως, ήταν για το ΕΑΜ και τον ΕΛΑΣ αδιανόητο. Και αποφάσισαν ν’
αντισταθούν. Δεν ήταν, βέβαια, κάποια επανάσταση. Ήταν Αντίσταση στα σχέδια
των ιμπεριαλιστών. Αυτό, άλλωστε, φαίνεται και από τα αιτήματα της διαδήλωσης
που οργάνωσε το ΕΑΜ στις 3.12.1944. Να αφεθεί ο ελληνικός Λαός ελεύθερος να
συνεχίσει την ομαλή δημοκρατική πορεία του.

Σε μια μόνο περίπτωση θα μπορούσε να αποφευχθεί η Μάχη του Δεκέμβρη: Αν οι
Άγγλοι έκριναν ότι θα έχαναν τη Μάχη της Αθήνας. Επειδή, όμως, ο ΕΛΑΣ δεν
κατάλαβε την Αθήνα τον Οκτώβρη, οι Άγγλοι σχημάτισαν την πεποίθηση ότι ο ΕΛΑΣ
θα υποχωρήσει και το Δεκέμβρη και δεν θ’ αντισταθεί.

Ασφαλώς, άλλη θα ‘ταν η εξέλιξη της Μάχης του Δεκέμβρη, αν είχαν παρθεί
έγκαιρα ορισμένα μέτρα ­ αν, π.χ., ο ΕΛΑΣ είχε στείλει τις μεγάλες και
εμπειροπόλεμος μονάδες του στην Αθήνα. Ίσως τότε οι Εγγλέζοι να μην τολμούσαν
να επιτεθούν. Δυστυχώς, όμως, δεν υπήρχε προσανατολισμός για ένα τέτοιο
ενδεχόμενο και δεν πάρθηκαν τα ανάλογα μέτρα. Απόδειξη, ότι οι κύριες και πιο
αξιόμαχες δυνάμεις του ΕΛΑΣ έμειναν στην Ήπειρο (για τον ΕΔΕΣ), στη Μακεδονία
(για τον Τσαούς Αντόν), στη Θεσσαλία (για τους Σουρλαίους) κ.τ.λ., κ.τ.λ.».

­ Δηλαδή, Πρόεδρε, ο ΕΛΑΣ μπορούσε να κερδίσει τη Μάχη της Αθήνας και το λάθος
του είναι ότι δεν φρόντισε εγκαίρως, ώστε να την κερδίσει;

«Ακριβώς. Ο συσχετισμός δυνάμεων, αν είχαν μετακινηθεί οι μεγάλες μονάδες στην
Αθήνα, ήταν υπέρ του ΕΛΑΣ. Μη λησμονάτε, ότι ο Πόλεμος συνεχιζόταν και ότι οι
δυνατότητες της Αγγλίας, να αποσπάσει σημαντικές δυνάμεις για την Ελλάδα, ήταν
εξαιρετικά περιορισμένες. Το πρόβλημα, άρα, βρίσκεται αλλού: Το ΕΑΜ δεν είχε
αποφασίσει να εκκαθαρίσει στρατιωτικά την κατάσταση και εξακολουθούσε να
πιστεύει σε πολιτική λύση κάθε νέας εμπλοκής που παρουσιαζόταν. Και αυτό ήταν
στρατηγικό λάθος. Γιατί, αν πράγματι ήθελε μια πολιτική λύση που να
διασφαλίζει την εθνική ενότητα και τη λαϊκή κυριαρχία, όφειλε να κερδίσει τη
Μάχη της Αθήνας και να διαπραγματευθεί από την ισχυρή θέση του νικητή και όχι
του ηττημένου.

Υπάρχει, όμως, και κάτι άλλο, εξίσου σοβαρό: Κατά τα Δεκεμβριανά το ΕΑΜ και ο
ΕΛΑΣ έχασαν μια σοβαρή μάχη. Δεν έχασαν τον πόλεμο. Έχασαν την Αθήνα. Δεν
έχασαν την Ελλάδα. Άρα, η Βάρκιζα δεν ήταν υποχρεωτική. Δεν ήταν αναπόφευκτη.
Γι’ αυτό, όμως, το τεράστιο ζήτημα, καλό είναι να μιλήσουμε στο οικείο
κεφάλαιο».

«Το παιχνίδι των Βρετανών»

Ο Χαρίλαος Φλωράκης πιστεύει ότι οι Βρετανοί πέτυχαν ένα τμήμα του
ελληνικού πληθυσμού να τους συμπαθήσει. Πώς έγινε αυτό;

Στα χρόνια του ’40. Ο Χ. Φλωράκης στο βουνό

«Πρόκειται για ένα από τα πιο λεπτά και δύσκολα ζητήματα που μας ταλαιπώρησαν
κατά τη δεκαετία του ’40. Τότε, το θέμα δεν έμπαινε, όπως μπήκε αργότερα: Αν
είναι, δηλαδή, ή δεν είναι ιμπεριαλιστές οι Βρετανοί. Ελάχιστοι Έλληνες τα
χρόνια εκείνα γνώριζαν τι σημαίνει ιμπεριαλισμός. Ακόμη και στελέχη του ΚΚΕ
είχαν ασαφή αντίληψη για τον ιμπεριαλισμό. Αντίθετα, όμως, εκατομμύρια Έλληνες
έμεναν προσκολλημένοι στα φαινόμενα. Σ’ αυτά που έβλεπαν και που ζούσαν. Και
έβλεπαν ότι η Αγγλία, παρά το γεγονός ότι η Γαλλία είχε γονατίσει και ότι μόνη
της, πια, σήκωνε το βάρος του πολέμου, έστειλε στη χώρα μας εκστρατευτικό σώμα
από 57.000 άνδρες. Ότι πολέμησε τους κοινούς εχθρούς, μαζί μας, στα ίδια
Μέτωπα. Ότι ήταν ειλικρινείς σύμμαχοί μας. Ότι θα ‘πρεπε να κρύψουμε και να
περιθάλψουμε τους Βρετανούς (και τους άλλους συμμάχους στρατιώτες) που
εγκλωβίστηκαν στη χώρα μας.

Όλα αυτά, δυστυχώς, σφυρηλάτησαν μέσα στη συνείδηση του ελληνικού Λαού την
πεποίθηση ότι οι Βρετανοί είναι φίλοι μας. Και, το κυριότερο, εδραίωσαν στη
συνείδηση του Λαού μας την πίστη στο χαρακτήρα και στις διακηρύξεις του
συμμαχικού αγώνα πως με την απελευθέρωση ο λαός μας θα αποφάσιζε λεύτερα για
το πολιτικό του μέλλον. Έτσι δεν είχε προετοιμαστεί ιδεολογικά, πολιτικά,
οργανωτικά, για να αντιμετωπίσει ενδεχόμενη αγγλοαμερικανική επέμβαση. Ήταν
τόσο βαθιά αυτή η πίστη σε ολόκληρο τον ελληνικό Λαό, ώστε ένα σας λέω για
παράδειγμα: Κατά τα Δεκεμβριανά και παρά την ανοικτή επέμβαση των Άγγλων
εναντίον του Λαϊκού μας Κινήματος, οι περισσότεροι ΕΛΑΣίτες ­ ακόμη και
κομμουνιστές ­ δίσταζαν να πυροβολήσουν εναντίον των Βρετανών. Γιατί μέσα
τους, βαθιά τους, τους θεωρούσαν ακόμη συμπολεμιστές και συμμάχους.

Ο σπόρος, δηλαδή, για τον συμμαχικό χαρακτήρα του πολέμου και της Αντίστασης
(σε συνέχεια) έπεσε νωρίς. Πρώτα, με την παρουσία Βρετανών, Αυστραλών και
Νεοζηλανδών στο ελληνικό Μέτωπο. Και ύστερα ­ και κυρίως με αυτήν! ­ με την
αυτοθυσία του λαού μας να κρύψει και να περιθάλψει τους αποκομμένους και
εγκλωβισμένους άνδρες των συμμαχικών δυνάμεων…».