Η οργή των καταδικασμένων

Ορχάν Παμούκ: «Η αποτυχία της Δύσης να κατανοήσει τους καταφρονεμένους της Γης, εκτρέφει τον Ισλαμικό φανατισμό»

Πίστευα ότι οι καταστροφές ενδυναμώνουν τους κοινωνικούς δεσμούς. Αμέσως μετά
τις μεγάλες φωτιές της Κωνσταντινούπολης, όταν ήμουν μικρός, και τον σεισμό
πριν από δύο χρόνια, η πρώτη ανάγκη που μου δημιουργήθηκε ήταν να μοιραστώ τα
συναισθήματά μου, να συζητήσω για την καταστροφή. Όμως αυτή τη φορά,
καθισμένος μπροστά σε μια τηλεόραση σε ένα μικρό καφέ της Κωνσταντινούπολης
κοντά στις αποβάθρες, εκεί όπου συχνάζουν αμαξάδες, φυματικοί και αχθοφόροι,
έβλεπα τους δίδυμους πύργους στη Νέα Υόρκη να φλέγονται και να καταρρέουν και
ένιωθα απελπιστικά μόνος. Μόλις το δεύτερο αεροσκάφος έπεσε στον πύργο, τα
κανάλια της τουρκικής τηλεόρασης άρχισαν να μεταδίδουν απευθείας το γεγονός.
Μερικά άτομα στο καφέ παρακολουθούσαν απορροφημένοι το θέαμα, έκπληκτοι,
προφανώς όμως χωρίς να επηρεάζονται βαθιά. Κάποια στιγμή αισθάνθηκα την ανάγκη
να σηκωθώ και να πω «Πέρασα τρία χρόνια από τη ζωή μου στο Μανχάταν. Έζησα
ανάμεσα σε αυτά τα κτίρια. Περπάτησα αυτούς τους δρόμους χωρίς χρήματα στην
τσέπη. Έκλεινα ραντεβού σε αυτούς τους πύργους». Όμως, όπως στα όνειρα νιώθει
κανείς απίστευτα μόνος, έμεινα σιωπηλός.

Τα δάκρυα

Βγήκα έξω στους δρόμους γιατί δεν άντεχα να βλέπω αυτό που συνέβαινε, ακόμη
περισσότερο γιατί ήθελα να μοιραστώ αυτό που είχα δει με άλλους ανθρώπους.
Λίγο αργότερα, στην αποβάθρα, διέκρινα στο πλήθος μια γυναίκα να κλαίει,
περιμένοντας το φεριμπότ. Από την έκφραση στο πρόσωπό της και στα πρόσωπα των
άλλων γύρω της, αντιλήφθηκα αμέσως ότι δεν έκλαιγε γιατί είχε συγγενείς στο
Μανχάταν αλλά γιατί φοβόταν ότι πλησίαζε η συντέλεια του κόσμου.

Περιφερόμενος στους δρόμους, συνάντησα έναν γείτονά μου. «Κύριε, είδατε,
βομβάρδισαν την Αμερική», μου είπε και πρόσθεσε εμφατικά, «Σωστά έπραξαν».

Αυτός ο θυμωμένος ηλικιωμένος δεν είναι καθόλου θρησκευόμενος. Αγωνίζεται για
να ζήσει κάνοντας τον κηπουρό ή μικρές επιδιορθώσεις, τα βράδια μεθά και
μαλώνει με τη γυναίκα του. Είδα και πολλούς άλλους ανθρώπους να εκφράζουν
οργή, όπως εκείνος. Την πρώτη στιγμή στην Τουρκία, πολλοί μίλησαν για την
θηριωδία της τρομοκρατίας…Ακόμη και τότε όμως, μετά την αποκήρυξη της
σφαγής, προσέθεταν στις αναφορές τους ένα «αλλά» και προέβαιναν σε
συγκρατημένες ή αγανακτισμένες επικρίσεις για την οικονομική και πολιτική
δύναμη της Αμερικής. Το να συζητεί κανείς το ρόλο της Αμερικής διεθνώς στη
σκιά της τρομοκρατίας, που στηρίζεται στο μίσος για τη «Δύση», και να σκοτώνει
με τέτοια αγριότητα αθώους ανθρώπους είναι το ίδιο δύσκολο και ηθικά
αμφισβητήσιμο. Όμως, στην κορύφωση της εύλογης οργής για τις απεχθείς
τρομοκρατικές πράξεις και την εθνικιστική παραφορά, κάποιοι θα μιλήσουν εύκολα
με λόγια που μπορεί να οδηγήσουν στη σφαγή και άλλων αθώων ανθρώπων. Ενώπιον
όλων αυτών, κάποιος έχει κάτι να πει.

Όλοι πρέπει να ξέρουν ότι όσο περισσότερο κρατήσουν οι βομβαρδισμοί και όσο
πιο πολλοί αθώοι πεθάνουν στο Αφγανιστάν ή σε άλλο σημείο του πλανήτη, για να
ικανοποιηθεί ο ίδιος ο αμερικανικός λαός, τόσο περισσότερο θα επιδεινωθεί η
τεχνητή ένταση που κάποιοι κύκλοι προσπαθούν να δημιουργήσουν μεταξύ
«Ανατολής» και «Δύσης» ή μεταξύ «Ισλάμ» και «χριστιανικού πολιτισμού». Και
αυτό θα εξυπηρετήσει μόνο στο να ενισχύσει την τρομοκρατία που η στρατιωτική
δράση επιστρατεύεται για να τιμωρήσει.

Ηθικά είναι αδιανόητο να συζητείται το θέμα της παγκόσμιας κυριαρχίας της
Αμερικής σε σχέση με την απίστευτη αγριότητα των τρομοκρατών που ευθύνονται
για τη δολοφονία χιλιάδων αθώων. Ταυτόχρονα, πρέπει να προσπαθήσουμε να
κατανοήσουμε γιατί εκατομμύρια άνθρωποι σε φτωχές χώρες που έχουν στερηθεί του
δικαιώματος να αποφασίζουν οι ίδιοι για την εξέλιξη της ιστορίας τους, νιώθουν
τόση οργή για τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Δεν είμαστε όμως υποχρεωμένοι να αντιμετωπίζουμε πάντα με συμπάθεια τέτοια
οργή. Επιπλέον, σε πολλές χώρες του Τρίτου Κόσμου και Ισλαμικές, το
αντιαμερικανικό αίσθημα δεν ερμηνεύεται τόσο ως εύλογη οργή αλλά ως εργαλείο
που τίθεται προς χρήση, ώστε να καλυφθεί το δικό τους έλλειμμα δημοκρατίας και
να ενισχυθεί η δύναμη των τοπικών δικτατόρων.

Ο εξευτελισμός

Δεν είναι ούτε το Ισλάμ, ούτε η ίδια η φτώχεια που εκτρέφουν άμεσα υποστήριξη
στους τρομοκράτες, των οποίων η αγριότητα και η εφευρετικότητα δεν έχουν
προηγούμενο στην ιστορία του ανθρώπου, αλλά μάλλον, ο εξοντωτικός εξευτελισμός
που έχει μολύνει τις χώρες του Τρίτου Κόσμου. Ποτέ πριν στην ιστορία δεν ήταν
το χάσμα μεταξύ πλούσιων και φτωχών τόσο μεγάλο. Μπορεί να αντιπαρατεθεί ότι η
ευημερία των πλούσιων κρατών ήταν δικό τους κατόρθωμα. Ποτέ άλλοτε όμως στην
ιστορία οι ζωές των πλουσίων δεν προβάλλονταν με τέτοια δυναμική στο βλέμμα
των φτωχών, μέσω της τηλεόρασης και των ταινιών του Χόλιγουντ. Μπορεί επίσης
να λεχθεί ότι οι ιστορίες με βασιλείς είναι η ψυχαγωγία των φτωχών. Όμως,
ακόμη χειρότερα, ποτέ άλλοτε ο κόσμος των πλούσιων και ισχυρών κοινωνιών δεν
περιγράφηκε με τόση σαφήνεια ως σωστός και «δικαιολογημένος».

Οι ιαχές

Οι πολεμικές ιαχές, οι ομιλίες εθνικιστικού περιεχομένου και οι αλόγιστες
στρατιωτικές επιχειρήσεις έχουν το ακριβώς αντίθετο αποτέλεσμα. Αντί να
ενισχύσουν την κατανόηση, πολλές από τις ενέργειες της Δύσης, συμπεριφορές και
πολιτικές απομακρύνουν ολοένα και περισσότερο τον κόσμο από την ειρήνη. Είναι
οι νέοι περιορισμοί στις παροχές βίζας, που επιβλήθηκαν από πολλές
Δυτικοευρωπαϊκές χώρες για ταξιδιώτες εκτός Ε.Ε., τα μέτρα ασφάλειας που
εμποδίζουν την ελεύθερη κίνηση των μουσουλμάνων και ατόμων από φτωχές χώρες, η
υποψία που βαρύνει το Ισλάμ και ό,τι μη Δυτικό, η επιθετική γλώσσα που συνδέει
ολόκληρο τον ισλαμικό πολιτισμό με την τρομοκρατία και τον φανατισμό. Τι
υποκινεί έναν φτωχό ηλικιωμένο στην Κωνσταντινούπολη να παραβλέπει την
τρομοκρατική επίθεση στη Νέα Υόρκη σε μια έκρηξη οργής, ή έναν Παλαιστίνιο νέο
χορτασμένο από την ισραηλινή καταπίεση να θαυμάζει τους Ταλιμπάν, που πετούν
νιτρικό οξύ στις γυναίκες γιατί επέτρεψαν να φανεί το πρόσωπό τους; Είναι το
αίσθημα αδυναμίας που απορρέει από την κατάντια, η αποτυχία να γίνεις
κατανοητός και η ανικανότητα αυτών των ανθρώπων να εισακουστούν.

Τα μέλη της πλούσιας, εκσυγχρονιστικής τάξης που ίδρυσαν την Τουρκική
Δημοκρατία απάντησαν στην αντίσταση των φτωχών όχι προσπαθώντας να τους
κατανοήσουν, αλλά με μέτρα ενίσχυσης των αρχών, με απαγορεύσεις στην ατομική
συμπεριφορά και καταστολή από το στρατό. Στο τέλος, η προσπάθεια
εκσυγχρονισμού έμεινε μισοτελειωμένη και η Τουρκία έγινε μια «περιορισμένη»
δημοκρατία, όπου κυριάρχησε η αδιαλλαξία. Τώρα που ακούμε κάποιους να ζητούν
πόλεμο μεταξύ Δύσης και Ανατολής, φοβάμαι ότι μεγάλο μέρος του κόσμου θα γίνει
σαν την Τουρκία, η οποία κυβερνάται σχεδόν σε μόνιμη βάση από στρατιωτικό
νόμο. Φοβάμαι πως ο «αυτο-ικανοποιημένος» Δυτικός εθνικισμός θα κάνει τον
υπόλοιπο κόσμο να ισχυριστεί περιφρονητικά ότι δύο συν δύο ίσον πέντε, όπως ο
περιθωριακός τύπος του Ντοστογιέφσκι, κάθε φορά που αντιδρά στον
«δικαιολογημένο» Δυτικό κόσμο. Τίποτα δεν μπορεί να παράσχει τόση στήριξη
στους «Ισλαμιστές» που πετούν νιτρικό οξύ στα πρόσωπα των γυναικών, όσο η
αποτυχία της Δύσης να κατανοήσει τους καταδικασμένους του κόσμου.

Το άρθρο του Orhan Pamuk δημοσιεύθηκε στο «New York Review of Books»