ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ευρωπαϊκές Μακρο-Περιφέρειες

Η ευρωπαϊκή χωροταξία επιδιώκει τον συνδυασμό στόχων βιώσιμης ανάπτυξης,
προστασίας του περιβάλλοντος και χωρικής ολοκλήρωσης και συνοχής. Ειδική
έμφαση δίδεται στην προώθηση ενός πολυκεντρικού συστήματος της Ευρώπης και
στην άρση της περιφερειακότητας με τη βελτίωση της πρόσβασης στις υποδομές και
στη γνώση.

Οι στόχοι αυτοί αναφέρονται σε διάφορα επίπεδα χωρικής διακυβέρνησης, από το
τοπικό / περιφερειακό μέχρι το εθνικό και το διακρατικό / διαπεριφερειακό
επίπεδο. Ειδικά σ’ αυτό το τελευταίο επίπεδο των «μακροπεριφερειών» έχουν ήδη
αρχίσει αναπτυξιακές συνεργασίες ανάμεσα σε θεσμικούς φορείς διαφόρων κρατών –
μελών με την υποστήριξη προγραμμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (π.χ. Interreg
κ.ά.). Θεωρούμε ιδιαίτερα σημαντικό τον προσανατολισμό της χωροταξικής
πολιτικής στο επίπεδο της «μακροπεριφέρειας», αφού αυτό μας επιτρέπει την
υπέρβαση μιας «εθνοκεντρικής» αντίληψης χωροταξικού σχεδιασμού και αφετέρου
συμβάλλει στην αναζήτηση διαδικασιών διαπραγμάτευσης ανάμεσα σε θεσμούς
διαφορετικών εθνικών κρατών (π.χ. διασυνοριακές συνεργασίες). Ταυτόχρονα, μας
επιτρέπει την ανάδειξη της ενεργοποίησης του ενδογενούς δυναμικού καθώς και
της θεσμικής ικανότητας της περιφέρειας να δημιουργεί δίκτυα συνεργασίας που
στηρίζονται στην αρχή της αμοιβαίας εμπιστοσύνης.

Η προοπτική της χωρικής ολοκλήρωσης και της βιώσιμης ανάπτυξης των
μακροπεριφερειών έχει τεθεί ως κεντρικός στόχος για όλη την Ευρώπη. Πολλές
μακροπεριφέρειες με την υποστήριξη των εθνικών αρχών έχουν προωθήσει και
υιοθετήσει «πλαίσια χωρικής ανάπτυξης» όπως η Βαλτική, η περιοχή της Cadses, η
περιφέρεια της Βόρειας Θάλασσας κ.ά.

Δυστυχώς, το χωροταξικό των χωρών της ΝΑ Ευρώπης δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί. Η
χώρα μας έχει αναλάβει στο παρελθόν σημαντικές πρωτοβουλίες στο χώρο της ΝΑ
Ευρώπης τόσο στο επίπεδο των μελετών (π.χ. μελέτη ΕΣΤΙΑ για το πλαίσιο
ολοκλήρωσης των χωρικών πολιτικών, Interreg ΙΙ, καθώς και σημαντικές μελέτες
χωροταξίας / περιβάλλοντος στο Πρόγραμμα DAC του ΥΠΕΧΩΔΕ), όσο και στο επίπεδο
των αναπτυξιακών προγραμμάτων και έργων (π.χ. εθνικό πρόγραμμα ανασυγκρότησης
των Βαλκανίων). Ωστόσο τα τελευταία δύο έτη διαπιστώνουμε αδικαιολόγητες
καθυστερήσεις, που έχουν ως συνέπεια την εξασθένιση των υπαρχόντων δικτύων
συνεργασίας και του πρωταγωνιστικού ρόλου της χώρας μας. Για τους λόγους
αυτούς θα πρέπει με πρωτοβουλία της Ελλάδας να συντονιστούν όλες οι τομεακές
πολιτικές που υλοποιούνται από διάφορους φορείς και προγράμματα (π.χ. BSEC,
SECI, ΕΙΒ, Phare, Ispra, Sapard κ.ά.) στον ευρύτερο χώρο της ΝΑ Ευρώπης, της
Ανατολικής Μεσογείου και της Μαύρης Θάλασσας, στο πλαίσιο ενός κοινά αποδεκτού
χωροταξικού πλαισίου.

Το πλαίσιο αυτό θα πρέπει να διαμορφωθεί μέσα από διαδικασίες διαλόγου και
διαπραγματεύσεις με όλες τις εθνικές και περιφερειακές αρχές, με συμμετοχή των
ερευνητικών κέντρων, των πανεπιστημίων, των ΜΚΟ κ.ά. Μόνο μέσω τέτοιων
διαδικασιών δημιουργούνται οι προϋποθέσεις υπέρβασης της σημερινής
πραγματικότητας, η οποία απέχει πολύ από τους ορθολογικούς στόχους της
κοινωνικής και οικονομικής συνοχής που θέτει η ευρωπαϊκή χωροταξία για τις
μακροπεριφέρειες. Η πραγματικότητα, ειδικά στο χώρο της ΝΑ Ευρώπης,
χαρακτηρίζεται από διεύρυνση των χωροταξικών και εισοδηματικών ανισοτήτων, ενώ
οι υπάρχουσες εντάσεις (εθνικιστικές, μειονοτικές, θρησκευτικές κ.ά.) δεν
επιλύονται πάντα με ειρηνικά και συναινετικά μέσα.

Οι νέες ανισότητες οδηγούν σε νέους κοινωνικούς αποκλεισμούς και
«μαύρες/γκρίζες περιοχές», απομονωμένες από τις προοπτικές της κοινωνικής και
οικονομικής συνοχής του ευρωπαϊκού χώρου (π.χ. Βοσνία, Κόσοβο).

Τα προβλήματα αυτά εντείνονται με τις μεγάλες τάσεις μεταναστευτικών ρευμάτων,
που δημιουργούνται μέσα από καταστάσεις κρίσης σε πολλές περιοχές της Ευρώπης,
και ειδικά στο βαλκανικό χώρο.

Η ευρωπαϊκή χωροταξία θα πρέπει να λάβει σοβαρά υπόψη της αυτήν την
πραγματικότητα, προκειμένου να προωθήσει ρεαλιστικά τους στρατηγικούς της
στόχους της βιώσιμης ανάπτυξης και της χωρικής ολοκλήρωσης. Στο πλαίσιο αυτό η
χώρα μας έχει σημαντικό ρόλο να διαδραματίσει, ειδικά στο χώρο της ΝΑ Ευρώπης.

Ο Παναγιώτης Γετίμης είναι καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου.