Δορυφόροι… σεισμολόγοι

Νέα ρήγματα σε όλο τον κόσμο ανακαλύπτουν οι επιστήμονες τα τελευταία
χρόνια με τη βοήθεια των δορυφόρων και άλλων νέων μεθόδων. Εικόνες από το
Διάστημα, που δείχνουν την επιφάνεια της Γης, αξιοποιούνται από τους ειδικούς
για να εντοπίσουν καινούργιες, άγνωστες ως τώρα, σεισμογενείς εστίες και να
χαρτογραφήσουν τις ήδη γνωστές με μεγαλύτερη ακρίβεια.

Η νέα τεχνολογία επιτρέπει τη δημιουργία ψηφιακών εικόνων (συστήματα
γεωγραφικής πληροφόρησης ­ GIS, ονομάζονται) που ενημερώνονται συνεχώς με
δεδομένα για σεισμούς, κινήσεις τεκτονικών πλακών, εκρήξεις ηφαιστείων κ.λπ.,
προσφέροντας ολοκληρωμένη πληροφόρηση στους επιστήμονες. Ένας από τους
πληρέστερους ψηφιακούς χάρτες, όπου καταγράφεται η τεκτονική δραστηριότητα σε
ολόκληρο τον πλανήτη, έχει δημιουργηθεί από επιστήμονες του διαστημικού
κέντρου Goddard της NASA. Εκεί μπορεί να δει κανείς, εκτός από την κατεύθυνση
των ρηγμάτων και τα σημεία όπου συγκρούονται οι τεκτονικές πλάκες, και το πώς
επηρεάζει η κίνηση της κάθε μιας από αυτές, τις γειτονικές της. Στην Ελλάδα,
τα τελευταία πέντε χρόνια, η μελέτη των δορυφορικών εικόνων, καθώς και η
εφαρμογή νέων τεχνικών στην ύπαιθρο και η έρευνα του βυθού με ωκεανογραφικά
σκάφη έχουν αποκαλύψει ένα μεγάλο αριθμό άγνωστων ρηγμάτων, που συνθέτουν το
παζλ του εξαιρετικά σεισμογενούς ελλαδικού χώρου. Σε μερικές περιοχές μάλιστα,
το 80% των ρηγμάτων δεν ήταν γνωστά στους επιστήμονες πριν από τη δεκαετία του
’90, πριν οι επιστήμονες βρουν έναν πολύτιμο βοηθό στη δορυφορική τεχνολογία.

Χιλιάδες ρήγματα

“Στην Ελλάδα, τα ρήγματα είναι χιλιάδες, γι’ αυτό είναι δύσκολο να τα ξέρουμε
όλα. Οι δορυφόροι και οι νέες τεχνολογίες μάς βοηθούν πολύ στην ανακάλυψή
τους”, εξηγεί ο κ. Ευθύμιος Λέκκας, αναπληρωτής καθηγητής Γεωλογίας στο
Πανεπιστήμιο Αθηνών. “Οι δορυφορικές εικόνες μάς βοηθούν να δούμε τυχόν
κινήσεις στο υπέδαφος και να διακρίνουμε μετατοπίσεις των ρηγμάτων. Το ίδιο το
ρήγμα βέβαια δεν μετακινείται, αλλά οι δύο πλευρές του εκατέρωθεν κινούνται
κατά μήκος του ρήγματος, προς αντίθετες κατευθύνσεις. Στη χώρα μας, δεν
υπάρχει ένα κεντρικό μεγάλο ρήγμα, που μπορούμε να πούμε ότι είναι το πιο
επικίνδυνο, όπως για παράδειγμα στην Καλιφόρνια, αλλά αρκετά με ίσες
πιθανότητες να δώσουν μεγάλους σεισμούς. Σε αυτό, η Ελλάδα μοιάζει με την
Ιαπωνία. Έτσι, είναι δύσκολο να γίνουν μετρήσεις για τις μετακινήσεις των
ρηγμάτων και δεν βρίσκονται στις άμεσες προτεραιότητες των επιστημόνων. Προς
το παρόν, οι γεωλόγοι αξιοποιούν τις πληροφορίες από δορυφορικές εικόνες που
χρησιμοποιούν οι τοπογράφοι, ανιχνεύοντας κινήσεις στον ελληνικό χώρο. Δεν
είναι εύκολο να μελετήσουμε μία κύρια δομή σε μία συγκεκριμένη περιοχή, καθώς
τα ρήγματα εκεί μπορεί να είναι εκατοντάδες”.

Μέσα στη θάλασσα

Οι δορυφορικές εικόνες δείχνουν την εκδήλωση του ρήγματος στην επιφάνεια του
εδάφους και βέβαια δεν μπορούν να εντοπίσουν υποθαλάσσια ρήγματα. Εκεί, μόνο
τα ωκεανογραφικά σκάφη μπορούν να βοηθήσουν. “Εκτός αν αποτελούν συνέχεια
ρηγμάτων της ξηράς και μπορούμε να πιθανολογήσουμε την πορεία τους. Και πάλι
όμως, όχι σε μεγάλη απόσταση μέσα στη θάλασσα”, επισημαίνει ο κ. Λέκκας.
Γνωρίζοντας τι γίνεται στην επιφάνεια, οι επιστήμονες μπορούν να υποθέσουν τι
συμβαίνει στο υπέδαφος, καθώς τα πετρώματα συνεχίζονται σε βάθος. “Δεν υπάρχει
βέβαια ένας γενικός κανόνας. Το κάθε ρήγμα έχει τη δική του αποκλειστική
έκφραση στο πώς κινείται και τι κάνει. Η συμπεριφορά του εξαρτάται από πολλούς
παράγοντες, όπως ο ρυθμός με τον οποίο συσσωρεύονται οι δυνάμεις στο υπέδαφος,
το είδος και η αρχιτεκτονική δομή των πετρωμάτων. Γι’ αυτό πρέπει να έχουμε
καταγράψει τα χαρακτηριστικά και το ιστορικό του ρήγματος”. Την τελευταία
πενταετία, η πρόοδος στη χαρτογράφηση των ρηγμάτων είναι τεράστια, χάρη στους
δορυφόρους. Όχι μόνο εντοπίζονται καινούργια σημεία, αλλά φανερώνονται και τα
γνωστά ρήγματα με μεγάλη ακρίβεια. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η Ρόδος, όπου ο
κ. Λέκκας με τους συνεργάτες του εντόπισε μεγάλο αριθμό νέων ενεργών και
ανενεργών ρηγμάτων, που ήταν άγνωστα μέχρι τώρα. “Το 80% των ρηγμάτων της
Ρόδου είναι καινούργια ανακάλυψη. Τα εντοπίζουμε με τη βοήθεια του δορυφόρου
και έπειτα τα επιβεβαιώνουμε με επιτόπια έρευνα”.