ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Κοινωνικοί δικτάτορες

Το τελευταίο μήνυμα του Μπιν Λάντεν και του υπαρχηγού του στο Αλ Τζαζίρα
πρέπει να διαβαστεί προσεκτικά, γιατί αποκαλύπτει ανενδοίαστα τα επικίνδυνα
χαρακτηριστικά ενός αποκρουστικού φονταμενταλισμού.

Πάνω σ’ αυτό το επίπεδο το πρώτο ερώτημα είναι το εξής: Μέσα σε ποιο ιστορικό
πλαίσιο «εγγράφεται», αλήθεια, αυτό το μήνυμα; Είναι εκπληκτικό, αλλά μ’ αυτό
το διάγγελμα ξαναγυρίζουμε συνειδητά στην εποχή της εκδίωξης των Αράβων από
την Ανδαλουσία (1492 – Γρανάδα – Reconquista). Έτσι, η ανθρωπότητα ξεχνά τις
σύγχρονες κοινωνικές αντιθέσεις του «δικτυακού καπιταλισμού» και επιστρέφει
ολοταχώς σ’ ένα απόμακρο ιστορικό παρελθόν.

Τι θα μπορούσε να σημειώσει κανείς γι’ αυτό; Μέσα στο μεταμοντέρνο παγκόσμιο
σύμπαν των computers και των πολυεθνικών επιχειρήσεων, η σύγχρονη ανάπλαση των
παραδοσιακών αξιών της εποχής του προφήτη, δεν σηματοδοτεί τίποτε για το
σύγχρονο άνθρωπο. Οι απόψεις αυτές συνιστούν απλώς μια σαφή έκφανση ενός
επικίνδυνου πολιτικού φασισμού (Jameson). Γιατί;

Γιατί τα κινήματα αυτά, όπως η Αλ Κάιντα, εμπερικλείουν εγγενώς μια άλυτη
δομική αντίφαση. Ενώ, δηλαδή, χρησιμοποιούν τη σύγχρονη τεχνολογική υποδομή
και θησαυρίζουν από τις χρηματιστηριακές αγορές του παγκοσμιοποιημένου
καπιταλιστικού συστήματος, επαγγέλλονται εντούτοις την ιστορική επάνοδο σε μια
ξεπερασμένη μορφή παραγωγικής οργάνωσης της οικονομίας (χωρίς κοινωνία πολιτών
και οριοθετημένους κανόνες του οικονομικού παιχνιδιού). Έτσι, η επάνοδος τούτη
εκκολάπτει νομοτελειακά τη γέννηση απάνθρωπων γραφειοκρατικών καθεστώτων που
διογκώνουν τις κοινωνικές ανισότητες («Economist», 18 Σεπτεμβρίου 2001).

Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο, στο παραπάνω μήνυμα του Μπιν Λάντεν μπορεί να
διακρίνει κανείς το βασικό χαρακτηριστικό όλων των φονταμενταλιστικών
κινημάτων: την εξάλειψη της πολιτισμικής διαφορετικότητας ή της ανεκτικότητας
του «άλλου» (ή του γείτονα). Έτσι, στην ουσία τους οι θρησκευτικοί
φονταμενταλιστές είναι κοινωνικοί δικτάτορες (Thurow). Επειδή γνωρίζουν ποιος
είναι ο δρόμος που οδηγεί στον ουρανό, θεωρούν καθήκον τους να εξαναγκάζουν
και τους υπόλοιπους να ενστερνίζονται ένα συγκεκριμένο πρότυπο
κοινωνικοπολιτικής συμπεριφοράς.

Πάντως, ο φονταμενταλισμός έχει πολλές εκφάνσεις. Έτσι, στις ΗΠΑ οι χριστιανοί
φονταμενταλιστές πυροβολούν γιατρούς που κάνουν εκτρώσεις, εκτροχιάζουν τρένα
και ανατινάζουν το ομοσπονδιακό κτίριο της Οκλαχόμα. Ο πρεσβυτεριανός
πάστορας, ο οποίος σκοτώνει κάποιον γιατρό που έκανε εκτρώσεις, «ξέρει ότι ο
Θεός τον υποχρεώσε να σκοτώσει» και ότι ο ίδιος είναι μάρτυρας («New York
Times» 1995, 25 Σεπτεμβρίου).

Από την άλλη μεριά, βέβαια, δεν θα πρέπει να μας διαφεύγει μια σημαντική
παράμετρος: η σύνδεση του φαινομένου αυτού με την οικονομία. Τι σημαίνει αυτό;
Εκείνοι οι οποίοι «χάνουν» οικονομικά ή δεν μπορούν να αντέξουν την οικονομική
αβεβαιότητα, καταφεύγουν στον φονταμενταλισμό. Έτσι, τα άτομα αυτά ξεφεύγουν
από την ανασφάλεια του δικού τους κόσμου και αναδιπλώνονται στη βεβαιότητα
ενός θρησκευτικού κόσμου. Επομένως, οι διεργασίες αυτές είναι κατανοητές σε
μια παγκόσμια οικονομία, η οποία είναι εξαιρετικά άνιση (Rifkin). Εάν, κατά
συνέπεια, δεν διαμορφώσουν οι ανεπτυγμένες βιομηχανικές δυνάμεις κάποιες
συγκεκριμένες πολιτικές που θα αμβλύνουν τις πλανητικές ανισότητες, το μέλλον
θα είναι αβέβαιο.

Όμως, η βαρβαρότητα των ανισοτήτων δεν αντιμετωπίζεται με τη βαρβαρότητα της
τρομοκρατίας και του βιολογικού πολέμου. Ούτε όμως η τρομοκρατία ξεπερνιέται
με τους βομβαρδισμούς (έστω και αν είναι νόμιμοι σύμφωνα με το Διεθνές
Δίκαιο). Η στρατηγική της υπέρβασης του σημερινού αδιεξόδου πρέπει να είναι
πολιτική και να στηρίζεται στη συναίνεση των περισσότερων ισλαμικών χωρών. Το
συντηρητικό «Time» έγραφε χαρακτηριστικά ότι «η Δύση πρέπει να κερδίσει την
καρδιά και τα μυαλά των ισλαμιστών».

Έτσι, ο Μπιν Λάντεν με το μήνυμά του προδιέγραψε μια εφιαλτική προοπτική για
την ανθρωπότητα. Κυρίως, όμως, η βιομηχανική οργάνωση του θανάτου χιλιάδων
Νεοϋορκέζων απέδειξε περίτρανα ότι δεν δίνει καμιά σημασία στην ανθρώπινη ζωή.
Με αυτό τον τρόπο επιβεβαίωσε, δυστυχώς, πόσο επίκαιρο είναι σήμερα το
μηδενιστικό μοιρολόι του Μάκβεθ (Σαίξπηρ): «Τι είναι η ζωή; Ένα παραμυθάκι
ιστορημένο από χαζό με θόρυβο και πάθος κι ωστόσο δίχως νόημα».

Ο Γρηγόρης Καλφέλης είναι καθηγητής της Νομικής Σχολής του Αριστοτελείου
Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.