Παγκόσμιοι κίνδυνοι από αμερικανικά λάθη

Έχουν περάσει μερικές εβδομάδες από τα τρομοκρατικά χτυπήματα στη Νέα Υόρκη
και την Ουάσιγκτον και οι Αμερικανοί εξακολουθούν να βιώνουν ένα επίπεδο
ανησυχίας που δεν βίωσαν ούτε στις πιο σκοτεινές στιγμές του Ψυχρού Πολέμου,
όπως κατά τη διάρκεια της κρίσης των πυραύλων στην Κούβα ή στον αποκλεισμό του
Βερολίνου. Η αμερικανική οικονομία έχει βυθιστεί από την επιβράδυνση στην
ύφεση. Οι Αμερικανοί έχουν αρχίσει να επανεξετάζουν την σκοπιμότητα της
προσέγγισης που εφαρμόζουν στην εξωτερική πολιτική.

Εκτός από αυτές τις αλλαγές, υπάρχουν και άλλες δύο, των οποίων οι επιπτώσεις
είναι εξίσου προφανείς. Υπάρχει μια μεγαλύτερη αίσθηση της Αμερικής ως
κοινότητα, μια μεγαλύτερη αίσθηση κοινωνικής συνοχής, η οποία παρατηρείται για
πολλά χρόνια, αν όχι για δεκαετίες. Με δεδομένη αυτή την κατάσταση,
παρατηρούμε ότι έρχεται η αναμενόμενη για πολλά χρόνια επανεξέταση του ρόλου
της κυβέρνησης. Η περηφάνια του πυροσβεστών και αστυνομικών μας, η αναγνώριση
του ηρωισμού τους και της διάθεσής τους να θυσιαστούν για άλλους, είναι
έκδηλη. Υπάρχει μια συνεχώς αυξανόμενη αίσθηση ότι μπορεί να χάσαμε τον δρόμο
μας, να δώσαμε υπερβολική έμφαση στο υλικό συμφέρον μας και ελάχιστη έμφαση
στα κοινά συμφέροντα.

Αναδρομή

Αν κάνουμε μια αναδρομή στο παρελθόν, θα δούμε ότι μερικά από αυτά που έκαναν
σε όλο τον κόσμο οι κυβερνήσεις Μπους και Κλίντον, ακολουθώντας τις απόψεις
των θιασωτών των αγορών, ήταν λανθασμένα. Δεν υπήρχε λόγος να
«ιδιωτικοποιήσουμε» μια ζωτική λειτουργία δημοσίου συμφέροντος, όπως η
ασφάλεια των αεροδρομίων. Οι χαμηλοί μισθοί που λαμβάνουν οι ιδιωτικοί
υπάλληλοι ασφαλείας των αεροδρομίων οδήγησαν στη μείωση του επιπέδου
ασφάλειας. Οι αεροπορικές εταιρείες και τα αεροδρόμια μπορεί βραχυπρόθεσμα να
αύξησαν τα κέρδη τους, ωστόσο τα ίδια, όπως και οι Αμερικανοί πολίτες, έχασαν
μακροπρόθεσμα. Και αυτό φάνηκε από το πρόσφατο τρομοκρατικό χτύπημα.

Δεν είχε κανένα λόγο ο Πολ Ο’ Νιλ, υπουργός Οικονομικών της κυβέρνησης Μπους,
να απορρίψει τη συμφωνία του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης
για την καταπολέμηση του ξεπλύματος «βρώμικου» χρήματος. Ό,τι και να είπε ο κ.
Ο’ Νιλ, ο πραγματικός λόγος πίσω από την απόρριψη της συμφωνίας του ΟΟΣΑ ήταν
ένας: η προστασία οικονομικών συμφερόντων. Για τους φορολογικούς παραδείσους
ήταν ένα δώρο. Υπάρχουν και λειτουργούν επειδή η Γουώλ Στρητ και άλλα
χρηματοπιστωτικά κέντρα σε όλο τον κόσμο χρειάζονται φορολογικούς παραδείσους
για να προστατεύονται από τους ελέγχους και να φοροδιαφεύγουν.

Υπάρχει μια διμερής υποκρισία στις Ηνωμένες Πολιτείες: Ενώ η Αμερική μιλούσε
για την ανάγκη διαφάνειας στις αναπτυσσόμενες αγορές, στον απόηχο της
ασιατικής χρηματοπιστωτικής κρίσης, τόσο ο Λάρι Σάμερς (υπουργός Οικονομικών
του Κλίντον) όσο και ο Πολ Ο’ Νιλ πήραν μέρος στις προσπάθειες για την
προστασία των υπεράκτιων (offshore) χρηματοπιστωτικών κέντρων και των
βραχυπρόθεσμων κερδοσκοπικών κεφαλαίων (hedge funds).

Κεκλεισμένων των θυρών

Άλλες πρωτοβουλίες που ελήφθησαν με μυστικότητα ή χωρίς δημόσια συζήτηση
είναι, επίσης, ανησυχητικές. Το 1997 οι Ηνωμένες Πολιτείες ιδιωτικοποίησαν τον
Αμερικανικό Όμιλο Εμπλουτισμού (USEC). Ελάχιστοι γνωρίζουν τι βρίσκεται πίσω
από αυτό το αθώο όνομα.

Η εταιρεία αυτή εμπλουτίζει το ουράνιο, το οποίο χρησιμοποιείται για την
κατασκευή ατομικών βομβών και πυρηνικών εργοστασίων παραγωγής ενέργειας.
Επίσης, είχε την ευθύνη για να βγάλει έξω από τη Ρωσία το πυρηνικό υλικό που
υπήρχε στις παλιές σοβιετικές πυρηνικές κεφαλές και να μετατρέψει αυτό το
ουράνιο σε εμπλουτισμένο ουράνιο, που χρησιμοποιείται στα πυρηνικά εργοστάσια.

Όταν ολοκληρώθηκε η ιδιωτικοποίηση, ωστόσο, η εταιρεία είχε κάθε συμφέρον να
διατηρήσει αυτό το υλικό μακριά από τις αμερικανικές αγορές, καθώς η έλευση
του ρωσικού ουρανίου θα πίεζε σημαντικά τις τιμές και τα κέρδη. Ως πρόεδρος
του Συμβουλίου Οικονομικών Εμπειρογνωμόνων, κατάλαβα ότι ο κίνδυνος από την
παραμονή αυτού του υλικού στη Ρωσία ήταν τεράστιος, καθώς θα επέτρεπε τη
μαζική παραγωγή πυρηνικών όπλων. Αυτό ήταν ένα ζήτημα, όχι μόνο εθνικής αλλά
παγκόσμιας σημασίας. Ωστόσο, ο πειρασμός των ιδιωτικών επιχειρήσεων να
τοποθετήσουν τα κέρδη πάνω από οποιαδήποτε συλλογικά συμφέροντα είναι
ακατανίκητος.

Δεν υπήρχε κανένας λόγος να ιδιωτικοποιηθεί ο Αμερικανικός Όμιλος Εμπλουτισμού
και, κατά συνέπεια, να φέρει τα στελέχη του αντιμέτωπα με αυτόν τον πειρασμό.

Οι ανησυχίες μου επιβεβαιώθηκαν πολύ πιο γρήγορα και με έναν τρόπο πολύ
χειρότερο από αυτόν που είχα φανταστεί. Ανακαλύψαμε μια μυστική συμφωνία
μεταξύ του ομίλου και της Μινατόμ (της ρωσικής εταιρείας που διαχειρίζεται το
πυρηνικό υλικό). Σε απάντηση μιας προσφοράς της ρωσικής εταιρείας να στείλει
μέρος του πυρηνικού της υλικού στις Ηνωμένες Πολιτείες για ασφαλή αποθήκευση,
ο Αμερικανικός Όμιλος Εμπλουτισμού απάντησε «όχι, ευχαριστώ». Στη συνέχεια,
πλήρωσε στους Ρώσους 50 εκατομμύρια δολάρια σε ζεστό χρήμα προκειμένου να μην
αποκαλύψουν την προσφορά τους.

Επανειλημμένα ο όμιλος προσπάθησε να κρατήσει ομήρους τους Αμερικανούς
φορολογούμενους ζητώντας «λύτρα», λέγοντας ότι θα διακόψει τη μεταφορά ρωσικού
πυρηνικού υλικού στις Ηνωμένες Πολιτείες αν δεν πάρει χρήματα από την
αμερικανική κυβέρνηση. Γιατί, λοιπόν, η αμερικανική κυβέρνηση προχώρησε σε
αυτή την ιδιωτικοποίηση, η οποία από κάθε άποψη φαινόταν λανθασμένη;

Ενώ η ιδεολογία των ιδιωτικοποιήσεων έπαιξε κάποιο ρόλο, τα οικονομικά
συμφέροντα έπαιξαν τον δικό τους ρόλο. Η αμερικανική επενδυτική τράπεζα που
χειρίστηκε την ιδιωτικοποίηση, πίεσε για την πραγματοποίησή της και αποκόμισε
σημαντικά κέρδη από αυτήν.

Ανησυχίες

Για άλλη μια φορά το αμερικανικό υπουργείο Οικονομικών (ο κ. Σάμερς, όπως και
ο κ. Ρούμπιν) τοποθέτησαν τα συμφέροντα της Γουώλ Στρητ πάνω από τα εθνικά
συμφέροντα. Η δίψα για περισσότερα δολάρια στον αμερικανικό κρατικό κορβανά
για άλλη μια χρονιά – ακόμη και αν στα επόμενα χρόνια τα έσοδα θα μειώνονταν –
σφράγισε την απόφαση για την ιδιωτικοποίηση. Τώρα, το μεγάλο πλεόνασμα του
προϋπολογισμού φαίνεται ηλίθιο.

Το Κογκρέσο άρχισε σωστά να ανησυχεί για την παράδοση του ελέγχου της
πυρηνικής παραγωγής σε μια εταιρεία που βρισκόταν σε άσχημη οικονομική
κατάσταση και ζήτησε την πιστοποίηση της εταιρείας από το υπουργείο
Οικονομικών. Τώρα, δεν είναι ξεκάθαρο αν ο Αμερικανικός Όμιλος Εμπλουτισμού θα
συνεχίσει να πληροί τις προϋποθέσεις (εκτός βέβαια και αν το υπουργείο
Οικονομικών συνεχίσει να κάνει τα στραβά μάτια). Οι ανησυχίες του Κογκρέσου
εντείνονται και ακούγονται προτάσεις για επανακρατικοποίηση του ομίλου. Αυτό
που είναι τώρα ξεκάθαρο, είναι ότι αυτή η απόφαση που έλαβε κεκλεισμένων των
θυρών η αμερικανική κυβέρνηση, δεν επηρεάζει μόνον τη Γουώλ Στρητ και την
Αμερική. Επηρεάζει ολόκληρο τον κόσμο. Όταν η Αμερική κάνει λάθη, όπως έκανε
με την στάση που κράτησε στο πρόβλημα του ξεπλύματος «βρώμικου» χρήματος και
στην ιδιωτικοποίηση της ευθύνης διαχείρισης της ανακύκλωσης των πυρηνικών
όπλων, θέτει σε κίνδυνο όλον τον κόσμο. Πρέπει, όμως, τώρα να αναγνωρίσει ότι,
μαζί με την παγκοσμιοποίηση, έρχεται και η αλληλεξάρτηση και με την
αλληλεξάρτηση έρχεται η ανάγκη για συλλογική λήψη των αποφάσεων σε τομείς που
μας επηρεάζουν όλους.

Ο Joseph Stiglitz είναι Καθηγητής Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο
Κολούμπια, πρώην πρόεδρος του Συμβουλίου Οικονομικών Εμπειρογνωμόνων του
προέδρου Μπιλ Κλίντον και επικεφαλής οικονομολόγος και αντιπρόεδρος της
Παγκόσμιας Τράπεζας και νομπελίστας Οικονομίας 2001

Project Syndicate, Οκτώβριος 2001

Επιμέλεια διεθνών οικονομικών θεμάτων: Σπύρος Δημητρέλης