ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ευρωπαϊκή Χωροταξία

Η Ευρωπαϊκή Χωροταξία αποκρυσταλλώνεται στο βασικό κείμενο του
Ευρωχωροταξικού (European Spatial Development Perspective), που αποφασίστηκε
στο Potsdam (1999), αφού πέρασε από πολλά στάδια διαπραγμάτευσης ανάμεσα σε
εθνικές αρχές των 15 κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Οι κατευθυντήριες αρχές αυτού του βασικού ντοκουμέντου αφορούν την αειφόρο
ανάπτυξη, τη συνοχή, την ισόρροπη περιφερειακή ανάπτυξη, την πολυκεντρική
Ευρώπη και την υπέρβαση της περιφερειακότητας, την ισότιμη πρόσβαση στις
υποδομές και τη γνώση, την ισότιμη πρόσβαση στα δίκτυα των υποδομών, την
προστασία του φυσικού και του πολιτιστικού περιβάλλοντος, τη νέα σχέση
αγροτικού και αστικού χώρου. Ωστόσο, η Ευρώπη δεν είναι μία. Υπάρχει η Ευρώπη
των 15 χωρών (Ευρωπαϊκή Ένωση), η Ευρώπη της Νομισματικής Ένωσης (12 χώρες),
ενώ υπάρχουν και πολλές «Ευρώπες» μέσα στην ίδια την Ευρωπαϊκή Ένωση και
κυρίως έξω από αυτήν. Η Ευρωπαϊκή Χωροταξία οφείλει επομένως να απαντήσει στα
ζητήματα χωρικής ολοκλήρωσης, όχι μόνο για την Ευρώπη των 12 ή των 15, αλλά
για την Ευρώπη των χωρών του Συμβουλίου της Ευρώπης (43).

Η χωροταξία και το περιβάλλον δεν είναι απλά δύο μεταβλητές που λαμβάνονται
υπόψη «προσθετικά», αλλά συνιστούν αναπόσπαστες διαστάσεις στην ίδια τη
διαμόρφωση και τον σχεδιασμό των επιμέρους τομεακών πολιτικών (μεταφορές,
δίκτυα, βιομηχανική ανάπτυξη, ανάπτυξη της υπαίθρου, των περιοχών σε κρίση
κ.ά.).

Από την Ευρωπαϊκή Χάρτα της Χωροταξίας (1983) στην Ισπανία και τα
προγραμματικά κείμενα «Ευρώπη 2000» και «Ευρώπη 2000+» μέχρι την απόφαση του
Potsdam (1999) και τη διακήρυξη για τις κατευθυντήριες αρχές για τη βιώσιμη
χωρική ανάπτυξη της Ευρώπης (CEMAT, Αννόβερο 2000), το ερώτημα είναι κοινό:
Πώς και με ποια εργαλεία θα διαμορφωθεί το στρατηγικό πλαίσιο της χωρικής
ολοκλήρωσης, μέσα στο οποίο θα λειτουργήσουν οι δυνάμεις μιας διευρυνόμενης
αγοράς. Η ίδια η απελευθέρωση των φραγμών της αγοράς και των εθνικών
προστατευτικών πλαισίων είχε ανάγκη να δημιουργήσει πολιτικές ρύθμισης. Μία
απ’ αυτές ήταν και η χωροταξία.

Η πραγματικότητα, όμως, όπως διαμορφώνεται στο έδαφος (territorium) της
Ευρώπης είναι τελείως διαφορετική από τους στόχους που έχει θέσει η Ευρωπαϊκή
Χωροταξία. Η πραγματικότητα είναι διασπασμένη και άνιση. Οι προϋπάρχουσες
ανισότητες εντείνονται, όπως διαπιστώνουμε, τόσο από έρευνες σε πολλές
περιφέρειες της Ευρώπης, όσο και από το επίσημο κείμενο της Ευρωπαϊκής
Επιτροπής «Ενότητα της Ευρώπης, αλληλεγγύη των λαών, πολυμορφία των περιοχών ­
Δεύτερη έκθεση σχετικά με την Οικονομική και Κοινωνική Συνοχή». Οι νέες
ανισότητες όμως δημιουργούν νέους αποκλεισμούς και περιθωριοποιήσεις που
φθάνουν σε επικίνδυνες διαστάσεις: μακροχρόνια ανεργία, νέα φτώχεια, άστεγοι,
μετανάστες. Έχουμε δημιουργία νέων «γκρίζων» περιοχών στον
κοινωνικο-οικονομικό ευρωπαϊκό χώρο και ειδικά στον χώρο της διεύρυνσης. Η
ξενοφοβία, ο ρατσισμός, ο εθνικισμός και ο κοινωνικός αποκλεισμός αναβιώνουν
με νέες μορφές. Αυτή την πραγματικότητα πρέπει να την λάβουμε σοβαρά υπόψη, αν
πραγματικά επιδιώκουμε να υλοποιήσουμε τους στρατηγικούς στόχους που θέτει το
Ευρωχωροταξικό Σχέδιο. Ειδάλλως, θα παραμένει η Ευρωπαϊκή Χωροταξία σε ένα
διακυβερνητικό κείμενο ευχών.

Είναι ενθαρρυντικό ότι τη δεκαετία του 1990, με την υποστήριξη του
Προγράμματος Interreg της Ευρωπαϊκής Ένωσης πραγματοποιήθηκαν σημαντικές
προσπάθειες συνεργασιών ανάμεσα σε θεσμικούς φορείς διαφόρων χωρών με στόχο τη
χωρική ολοκλήρωση της Ευρώπης. Οι συνεργασίες αυτές αναφέρονται σε διάφορα
επίπεδα χώρου, όπως διασυνοριακές περιοχές και διακρατικές περιοχές που
αφορούν την ατλαντική μακροπεριφέρεια, τη Βαλτική, την περιοχή του CADSES, της
ΝΑ Ευρώπης, τον χώρο του ESTIA, την περιοχή της Μεσογείου, την περιοχή της
Βόρειας Θάλασσας, της Βόρειας Ευρώπης κ.λπ. Τέτοιες προσπάθειες θα πρέπει να
ενισχυθούν και στο μέλλον, αφού συμβάλλουν στην υπέρβαση μιας «εθνοκεντρικής»
αντίληψης και προωθούν τη χωρική ολοκλήρωση της Ευρώπης στη βάση της βιώσιμης
ανάπτυξης των «μακρο-περιφερειών».

Ο Παναγιώτης Γετίμης είναι καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου.