ΓΝΩΜΗ Το ιστορικό καθήκον της Δύσης

Ο Χέρμπερτ Σπένσερ διατύπωσε τη θεωρία της επιβίωσης του ικανότερου
καπιταλισμού. Σύμφωνα με τις απόψεις του οικονομολόγου αυτού του 19ου αιώνα,
οι οικονομικά ισχυροί έχουν καθήκον να εξαφανίσουν τους οικονομικά αδύνατους.
Αυτή είναι και η δύναμη του καπιταλισμού (πρβλ. Herbert Spencer «The principes
of biology», Τ.Ι. New York, Appleton and Co, 1866 καθώς και Jonathan Η.
Turner, «Herbert Spencer: Α renewed Appreciation» Sage Publishers, 1985).

Είναι γεγονός πως η λογική του «καθαρού» καπιταλισμού ­ που οι αρχές του
βρίσκουν σήμερα εφαρμογή στη νεοφιλελεύθερη θεωρία ­ δεν στηρίζεται στις αρχές
της ισότητας. Ούτε πιστεύει σε δίκαιες κοινωνίες. Δεν δέχεται επίσης την ίση
κατανομή της πολιτικής και οικονομικής εξουσίας. Αντίθετα πιστεύει ότι είναι
καθήκον των οικονομικά ικανών να βγάλουν εκτός παιχνιδιού τους ανίκανους και
έτσι να επιβιώσουν.

Η ιστορία εξάλλου μας διδάσκει πως οι θεωρίες της επιβίωσης του ικανότερου και
οι κοινωνίες που είχαν ως βάση τις ανισότητες μεταξύ των ανθρώπων που τις
συγκροτούσαν, δεν μπόρεσαν να λειτουργήσουν και να σταθούν όρθιες για μεγάλο
χρονικό διάστημα. Είναι χαρακτηριστικό ότι πολλές κοινωνίες στις πρώτες
10ετίες μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο κατέρρευσαν κάτω από την ανόθευτη
λειτουργία των απόλυτα ελεύθερων αγορών. Χρειάστηκε μάλιστα τότε η συνδρομή
του κράτους πρόνοιας και η εφαρμογή μιας κοινωνικής πολιτικής, που διόρθωσε τα
πράγματα και έτσι επιβίωσε ο καπιταλισμός. Τα κέρδη όμως του συστήματος ­ μετά
τη στροφή του αυτή και με την υιοθέτηση κοινωνικού προσώπου ­ ήταν ακόμη
μεγαλύτερα: γιατί απέκτησε έκτοτε όραμα και ιδεολογία. Έτσι λοιπόν τα μεν
«δεξιά» κόμματα του συστήματος, κοντά στις βασικές τους θεωρήσεις ­ ότι
αποτελούν «τις άγκυρες της κοινωνίας», «τους θεματοφύλακες των αρχών και των
ιδεωδών» και ότι εκφράζουν τις αρχές της ελευθερίας και της πολιτικής
δημοκρατίας ­ προσέθεσαν και ένα άλλο ιδεολογικό στοιχείο: εκείνο της
κοινωνικής δικαιοσύνης. Δεν πρέπει άλλωστε να ξεχνάμε, πως τα κοινωνικά αυτά
οράματα (της κοινωνικής δικαιοσύνης και του κράτους πρόνοιας) εισήχθησαν από
συντηρητικούς («δεξιούς») πολιτικούς, όπως ο Βίσμαρκ, με το δημόσιο σύστημα
συντάξεων και τη δημόσια υγειονομική περίθαλψη, ο Τσώρτσιλ με τα επιδόματα
ανεργίας, ενώ υιοθετήθηκαν επίσης από πολιτικούς του «κατεστημένου», όπως ο
Ντισραέλι και ο Ρούσβελτ (πολιτική του New Deal). Από την άλλη πλευρά τα
«αριστερά» κόμματα, που είχαν πολλά ουτοπικά οράματα με επίκεντρο το
σοσιαλισμό, αφού διαπίστωσαν πως η δημόσια ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής και
ο κεντρικός σχεδιασμός δεν αποδίδουν, εστράφησαν σ’ έναν ήπιο «καπιταλισμό»,
προσδίδοντάς του ένα χαρακτήρα, στον οποίον θα πρέπει να συνδυάζονται η
αποτελεσματικότητα και ο ρεαλισμός των αγορών με το κράτος και την κοινωνική
δικαιοσύνη (πρβλ. Άντονι Γκίτενς «Ο τρίτος δρόμος», έκδοση «Πόλις»). Κατ’
αυτόν τον τρόπο λοιπόν το καπιταλιστικό σύστημα νομιμοποιήθηκε στον αιώνα μας
και από «δεξιά» και από «αριστερά». Τα πολιτικά κόμματα μάλιστα, ανάλογα σε
ποια κατηγορία ιδεολογική βρίσκονταν, διαμόρφωσαν τις δικές τους πολιτικές
θεσπίσεις και συγκρότησαν τα δικά τους οράματα, που φώτιζαν τους εναλλακτικούς
δρόμους αντιμετώπισης των προβλημάτων των κοινωνιών τους και του μέλλοντος των
λαών τους. Γιατί για να λειτουργήσει πραγματικά μια δημοκρατία χρειάζεται
όραμα ­ έστω και ουτοπικό ­ και ιδεολογικές εναλλακτικές λύσεις. Διαφορετικά
καταντάει διαδικασία επιλογής φίλων και συγγενών, ή άσκηση φυλετισμού ή
διαδικασία επιλογής «αρχηγών», όπου ο ένας υπόσχεται ότι θα διαχειρισθεί το
υπάρχον σύστημα καλύτερα από τον προηγούμενο… (πρβλ. Λιούις Μάμφορντ «Η
ιστορία των ουτοπιών»).

Στις μέρες μας υπό το κράτος των «νέων εκσυγχρονιστικών αντιλήψεων» και του
νεοφιλελευθερισμού η κυρίαρχη «αξία» που ­ αλίμονο ­ επικράτησε στον κόσμο
είναι εκείνη της κοινωνίας χωρίς ιδανικά. Κύριο σύνθημά της είναι το
«πλουτίστε» (βλ. Κορνήλιου Καστοριάδη, «Η άνοδος της ασημαντότητας»). Έτσι
όμως ο κοινωνικός ιστός έσπασε και οι κοινωνίες αποσαθρώθηκαν με αποτέλεσμα τη
δημιουργία βαθιών κοινωνικών διαφορών και την οικοδόμηση συνθηκών ανισότητας,
φτώχειας και αδικίας. Οι κατεδαφίσεις αυτές ­ συχνά ανεξέλεγκτες ­ οδήγησαν
πολλούς λαούς σε φανατικές αντιδράσεις, σε αμφισβητήσεις της παγκόσμιας τάξης,
και τελικά στην επανάσταση, στη βία και στην τρομοκρατία. Γιατί το κοινωνικό
στοιχείο, όπως παρατηρεί χαρακτηριστικά και ο Τίλι («Οι Ευρωπαϊκές
Επαναστάσεις 1492-1992») είχε πάντοτε άμεση και πρωταρχική σημασία για τη
γένεση και εξέλιξη μιας σύγκρουσης μικρής ή μεγάλης (επανάστασης).

Για να αποφευχθούν συνεπώς απέναντι στους ανυπεράσπιστους λαούς ανώμαλες
εξελίξεις και επικίνδυνες καταστάσεις, όπως είναι η διεθνής τρομοκρατία και το
διεθνές έγκλημα, είναι ανάγκη ν’ αντιδράσει σύσσωμη η ανθρωπότητα και να λάβει
άμεσα και κατάλληλα μέτρα άμυνας, τα οποία θα την προφυλάσσουν από
εγκληματικές τρομοκρατικές πράξεις φανατικών ανθρώπων ή φονταμενταλιστικών
ομάδων.

Συγχρόνως όμως η διεθνής κοινότητα θα πρέπει να προσπαθήσει να θεραπεύσει και
τα πραγματικά αίτια που προκαλούν τα προβλήματα των σύγχρονων κοινωνιών όπως
είναι η φτώχεια, η ανεργία, η ανέχεια, η απελπισία και η καταπίεση των λαών
από το ίδιο το σύστημα ή από άλλους ισχυρότερους λαούς.

Ο Σωτήρης Χατζηγάκης είναι Βουλευτής Ν.Δ., πρώην υπουργός