Χρειαζόμαστε αντίδοτα στα μονοπώλια

Τελικά, η Ευρώπη αρχίζει να παίρνει στα σοβαρά τον ανταγωνισμό. Αυτό δείχνει
και η πρόσφατη απόφαση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής να μπλοκάρει τη συγχώνευση των
δύο αμερικανικών κολοσσών, Τζένεραλ Ελέκτρικ και Χάνιγουελ. Ο ανταγωνισμός
είναι η βάση κάθε δυναμικής οικονομίας της αγοράς. Ωστόσο, όπως είχε
διαπιστώσει και ο Άνταμ Σμιθ, οι επιχειρήσεις αναπόφευκτα προσπαθούν να τον
περιορίσουν. Μπορούν να αποκομίσουν περισσότερα κέρδη μέσω της δημιουργίας
ενός μονοπωλίου, παρά μέσω της παραγωγής καλύτερων προϊόντων. Η υπόθεση της
Μάικροσοφτ στην Αμερική κατέδειξε τόσο την ποικιλία των μονοπωλιακών
επιχειρηματικών πρακτικών, όσο και τις αρνητικές επιδράσεις που μπορεί να
προκαλέσει η αντιμονοπωλιακή συμπεριφορά στις επιχειρηματικές καινοτομίες.
Έτσι, η κυβέρνηση πρέπει «να θέτει τους κανόνες του παιχνιδιού», προκειμένου
να διατηρεί ένα δίκαιο παιχνίδι και έναν αποτελεσματικό ανταγωνισμό.

Η αφοσίωση της Ευρώπης στον ανταγωνισμό έρχεται καθυστερημένα. Έπειτα από μια
νέα εποχή δυναμικής αντιμονοπωλιακής πολιτικής που εφήρμοσε η κυβέρνηση
Κλίντον, η κυβέρνηση Μπους φαίνεται να υποχωρεί σε αυτόν τον τομέα. Την ίδια
ώρα, συντηρητικά μέλη των αμερικανικών ομοσπονδιακών δικαστηρίων, πολλοί από
τους οποίους διορίστηκαν την εποχή της διακυβέρνησης Ρέηγκαν, έχουν αρχίσει να
περιορίζουν την ισχύ της κυβέρνησης στην παρεμπόδιση των μονοπωλιακών
πρακτικών των επιχειρήσεων.

Στη Δικαιοσύνη

Ο Joseph Stiglitz είναι καθηγητής Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια των ΗΠΑ και πρώην πρόεδρος του Συμβουλίου Οικονομικών Εμπειρογνω-μόνων του πρώην προέδρου των ΗΠΑ, Μπιλ Κλίντον.

Η αντιμονοπωλιακή ομάδα της εποχής Κλίντον κατάφερε να φέρει ενώπιον της
Δικαιοσύνης ορισμένες μεγάλες επιχειρηματικές συνωμοσίες για τον προκαθορισμό
των τιμών. Αυτές οι συνωμοσίες είχαν διεθνείς επιπτώσεις και κόστισαν στους
καταναλωτές όλου του κόσμου πολλά δισεκατομμύρια δολάρια. Για παράδειγμα, η
ομάδα αυτή επιτέθηκε σε αεροπορικές εταιρείες που είχαν παράνομα συμφωνήσει τα
τιμολόγια των υπηρεσιών μεταξύ τους. Οι αεροπορικές εταιρείες κατάφεραν με
αυτόν τον τρόπο να οδηγήσουν εκτός αγοράς τις χαμηλού κόστους αεροπορικές
εταιρείες, όχι μόνο μέσω της μείωσης των ναύλων αλλά και μέσω της σημαντικής
αύξησης της παραγωγικής τους δυνατότητας ­ και όλα μέσω της πραγματοποίησης
μεγάλης ζημίας. Όταν, όμως, οι χαμηλού κόστους αεροπορικές εταιρείες
οδηγήθηκαν εκτός αγοράς, οι μεγάλες αεροπορικές εταιρείες αύξησαν τις τιμές
και μείωσαν και πάλι τις υπηρεσίες τους.

Η πρόσφατη αντιπαράθεση μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και της Ευρώπης σχετική
με τη συγχώνευση της Τζένεραλ Ελέκτρικ με τη Χάνιγουελ αναδεικνύει ορισμένες
σημαντικές πτυχές του ζητήματος της πολιτικής ανταγωνισμού. Η κυριότερη από
αυτές είναι ο ανταγωνισμός στην εφαρμογή πολιτικών ανταγωνισμού. Οι ευρωπαϊκές
αρχές προστασίας του ανταγωνισμού σήκωσαν το μπαλάκι που έπεσε από τα χέρια
της κυβέρνησης Μπους.

Προστάτης των μονοπωλίων

Ο υπουργός Οικονομικών των Ηνωμένων Πολιτειών, ίσως ο σημαντικότερος
οικονομικός αξιωματούχος της μεγαλύτερης οικονομίας του κόσμου, πολύ συχνά
λειτουργεί ως ο ημι-επίσημος εκπρόσωπος Τύπου του παγκόσμιου καπιταλισμού.

Έχοντας θητεύσει στη θέση του αφεντικού της εταιρείας κατασκευής αλουμινίου
Αλκόα, ο Πωλ Ο’ Νηλ, υπουργός Οικονομικών των Ηνωμένων Πολιτειών, έκανε ό,τι
θα έκανε ένας καλός καπετάνιος μιας επιχείρησης που είναι αντιμέτωπη με τη
μείωση των τιμών των προϊόντων της: στράφηκε στην κυβέρνηση ζητώντας λύση,
δημιουργώντας παράλληλα και ένα καρτέλ εταιρειών αλουμινίου. Σήμερα, οι
συνεργάτες του χαρακτηρίζουν τη δημιουργία αυτού του καρτέλ ως τη μεγαλύτερη
επιτυχία του.

Αυτό που είναι καλό για την Αλκόα, ωστόσο, δεν είναι κατ’ ανάγκη καλό για την
Αμερική και τον υπόλοιπο κόσμο. Οι υψηλότερες τιμές του αλουμινίου πέρασαν στο
κόστος κατασκευής κυτίων αλουμινίου για Κόκα Κόλα και μπίρα, καθώς και στο
κόστος κατασκευής νέων αεροσκαφών. Όταν ο Ο Νηλ υποστηρίζει ότι τα προβλήματα
στον κόσμο δημιουργούνται όχι από το πλεόνασμα, αλλά από το έλλειμμα
οικονομίας της αγοράς, η προσπάθεια για τη δημιουργία ενός νέου καρτέλ στη
βιομηχανία χάλυβα λειτουργεί προς όφελος μόνο των επιχειρήσεων παραγωγής
χάλυβα. Αυτό του μειώνει και το δικαίωμα να μιλάει για τον καλύτερο τρόπο
λειτουργίας μιας οικονομίας της αγοράς.

Και σίγουρα δεν του δίνει το δικαίωμα να δηλώνει ότι η πρόσφατη απόφαση της
Ευρωπαϊκής Ένωσης να μπλοκάρει τη συγχώνευση της Χάνιγουελ με την Τζένεραλ
Ελέκτρικ ήταν «λανθασμένη». Η άποψη ότι η απόφαση της Ευρωπαϊκής Ένωσης έπληξε
τα αμερικανικά κυριαρχικά δικαιώματα ­ και οι δύο επιχειρήσεις είναι
αμερικανικές ­ ήταν άλλη μια επίδειξη του κατά πόσον τα επιχειρηματικά
συμφέροντα επηρεάζουν την οικονομική πολιτική.

Η υποχρέωση

Κάθε κυβέρνηση έχει το δικαίωμα ­ και την υποχρέωση ­ να εξασφαλίζει τη
λειτουργία του ανταγωνισμού στην εγχώρια αγορά της. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έκανε
αυτό ακριβώς που έπρεπε να κάνει, ακολουθώντας τις τυπικές διαδικασίες. Το
γεγονός ότι δεν επετράπη στην επιρροή των επιχειρήσεων να καθορίσουν την
απόφαση είναι στοιχεία των ηγετικών ικανοτήτων και της ακεραιότητας του Μάριο
Μόντι και του Ρομάνο Πρόντι. Παράλληλα είναι στοιχείο της αφοσίωσης της
Ευρωπαϊκής Ένωσης στον ανταγωνισμό στην Ευρώπη.

Πριν από έναν αιώνα η Αμερική δημιούργησε τους νόμους της περί ανταγωνισμού,
λόγω των ανησυχιών ότι τα μονοπωλιακά συμφέροντα θα επιδιώξουν να κυριαρχήσουν
στις αγορές κρατώντας δέσμια την κυβέρνηση. Τα μεγάλα κέρδη που δημιουργεί ένα
μονοπώλιο μπορούν να εξαγοράσουν επιρροή σε υψηλές κυβερνητικές θέσεις είτε
μέσω δωροδοκιών είτε μέσω συνεισφορών σε προεκλογικές εκστρατείες. Αυτός ήταν
και ο λόγος που δόθηκε, μέσα από τους πρώτους αντιμονοπωλιακούς νόμους, η
δυνατότητα αποζημιώσεων μέσω της δικαστικής οδού σε αυτούς που πλήττονταν από
τα μονοπώλια.

Επρόκειτο για ένα πρώιμο ψήγμα νομοθεσίας, που έδινε ισχύ στους πολίτες και
αντανακλούσε έναν υγιή σκεπτικισμό για την ικανότητα της κυβέρνησης να
αντιμετωπίζει αυτά τα ζητήματα. Σήμερα, με την παγκοσμιοποίηση, έχουμε έναν
άλλο έλεγχο: οι ανεξάρτητες αρχές προστασίας του ανταγωνισμού ελέγχονται
μεταξύ τους.

Ένας από τους πιο σημαντικούς ρόλους για κάθε κυβέρνηση είναι η δημιουργία των
«κανόνων του παιχνιδιού», που επιτρέπουν σε μια οικονομία της αγοράς να
λειτουργεί. Μεταξύ των σημαντικότερων κανόνων του παιχνιδιού συγκαταλέγονται
και αυτοί που αφορούν στον ανταγωνισμό. Στις ημέρες μας αυτό που επιχειρείται
να παρουσιαστεί ως «οικονομία της ελεύθερης αγοράς» είναι μια οικονομία των
επιχειρήσεων, στην οποία η κυβέρνηση χρησιμοποιεί τις εξουσίες της για να
ικανοποιεί τα συμφέροντα των επιχειρήσεων, πολύ συχνά εις βάρος των
καταναλωτών.

Η λανθασμένη συμβουλή

Πολλές αναπτυσσόμενες και σε μεταβατικό στάδιο οικονομίες ακούνε την εξής
συμβουλή: ανοίξτε την οικονομία σας στο διεθνές εμπόριο και αυτό είναι αρκετό
για να λειτουργήσει ο ανταγωνισμός. Αυτή η συμβουλή ήταν λανθασμένη. Η
απελευθέρωση του εμπορίου με την ύπαρξη μονοπωλιακών εισαγωγέων το κατάφερε να
μεταφέρει ορισμένους κυβερνητικούς πόρους στις τσέπες των μονοπωλιακών
επιχειρήσεων. Στη Ρωσία, το διεθνές καρτέλ αλουμινίου του Πωλ Ο’ Νηλ κατέληξε
σε ένα λουτρό αίματος, καθώς οι ανταγωνιζόμενες ομάδες πάλεψαν για το ποιος θα
πάρει τα μονοπωλιακά κέρδη. Μέσα από αυτήν τη μάχη επικράτησε ένας. Τα
μονοπωλιακά συμφέροντα κατάφεραν να εξαγοράσουν και να διαφθείρουν κυβερνήσεις
σε όλον τον κόσμο. Οι ισχυρές πολιτικές ανταγωνισμού δεν είναι απλώς μια
πολυτέλεια που απολαμβάνουν οι πλούσιες χώρες, αλλά μια ανάγκη γι’ αυτούς που
πασχίζουν να δημιουργήσουν δημοκρατικές οικονομίες της αγοράς.

Επιμέλεια διεθνών οικονομικών θεμάτων: Σπύρος Δημητρέλης