ΔΡΟΜΟΙ

Η οργή…

… είναι ένα συναίσθημα σύγκρουσης με τον εξωτερικό και τον εσωτερικό μας
κόσμο. Λίγο μπορούμε να τη συγκρατήσουμε και ακόμη λιγότερο μπορούμε να την
κουμαντάρουμε. Γιατί, όταν μας πιάνει οργή, δεν είμαστε πια κύριοι του εαυτού
μας. Τρίζει τα δόντια, σκάει από το κακό του, βγαίνει από τα ρούχα του,
γίνεται έξω φρενών: η γλώσσα δείχνει πιστά πως η οργή είναι κάτι έξω από εμάς,
πως μας επιβάλλεται και πως όταν συμβαίνει αυτό, χάνουμε τα λογικά μας. Σε
αυτό άλλωστε διαφέρει η οργή από το μίσος: το μίσος πετυχαίνει τους
καταστροφικούς σκοπούς του, τηρώντας αυστηρά τους νόμους της ψυχρής λογικής.
Υπό το κράτος της οργής, μπορούμε και τα γκρεμίζουμε όλα ­ δεν έχει σημασία
ποια ακριβώς ­ όπως σε μια διαδήλωση. Υπό το κράτος του μίσους, όσα
γκρεμίζουμε είναι από την αρχή υπολογισμένα, όπως σε μια βομβιστική επίθεση.

Οι φιλόσοφοι…

… από τον Αριστοτέλη μέχρι τον Νίτσε, πίστευαν πάντα πως η «φίμωση» των
παθών κάνει κακό στη σωματική υγεία και την ψυχική ισορροπία. Γι’ αυτό
θεωρούσαν απαραίτητη τη μετρημένη εκδήλωσή τους. Έγραφε ο Αριστοτέλης στα
«Ηθικά Νικομάχεια»: «Να οργίζεται κανείς είναι εύκολο, αυτό όλοι το μπορούν,
μα δεν είναι απολύτως εύκολο και κυρίως δεν μπορούν όλοι να οργίζονται με το
σωστό πρόσωπο, στο σωστό μέτρο, με το σωστό τρόπο, τη σωστή στιγμή και για τη
σωστή αιτία». Η οργή διαφέρει από άτομο σε άτομο, από τάξη σε τάξη, από
πλούσιο σε φτωχό, από καταπιεστή σε καταπιεζόμενο. Αν οι πλούσιοι και οι
ισχυροί λένε πως η οργή είναι ένα συναίσθημα παιδικό, μια ένδειξη αδυναμίας,
είναι επειδή αυτοί δεν τη χρειάζονται για να αποκτήσουν ό,τι θέλουν – μπορούν
να το πετύχουν με άλλα μέσα. Πάντως, το γεγονός ότι είναι απαγορευμένη δείχνει
πως η οργή – ιδιαίτερα η μαζική – δεν είναι και τόσο ακίνδυνη. Ο φιλόσοφος
Μερλώ-Ποντύ έλεγε πως οι αστοί δεν λένε «εμείς», αλλά πάντα «εγώ», εκτός και
αν είναι μαζεμένο ένα οργισμένο πλήθος κάτω από το μπαλκόνι τους.

Πιο πειστική…

… είναι πάντα από το λόγο η οργή και πετυχαίνει εκείνο που ζητάει, μονάχα αν
εκδηλώνεται όπως έλεγε ο Αριστοτέλης: «τη σωστή στιγμή, με το σωστό τρόπο, για
το σωστό πρόσωπο». Όμως, χρειάζεται για όλα αυτά το «σωστό μέτρο» και σε αυτό
ακριβώς είναι που η οργή συνήθως τα κάνει θάλασσα.

Ο «ιδιωτικός τομέας»…

… κάνει το θαύμα του και εδώ στη σύγχρονη εποχή. Σήμερα ζούμε την οργή –
όπως και τόσα άλλα – μονάχα ως ιδιωτικό συναίσθημα. Η συλλογική οργή βρίσκεται
γενικώς στην εξορία, πότε στο Σιάτλ ή τη Γένοβα και πότε στην Παλαιστίνη. Στις
κοινωνίες των ιδιωτών, η οργή γίνεται ολοένα και περισσότερο ιδιωτική. Και
αυτό ακριβώς είναι εκείνο που την κάνει νοσηρή. Γιατί, κλεισμένος στο καβούκι
του, ο «ιδιώτης» βράζει στο ζουμί του και εύκολα ξεστρατίζει στο μίσος.

* Οι επιπτώσεις

στην
οικονομία

στις σελίδες

43-

46