Στα μπουντρούμια ή επανένταξη;

Η αποφυλάκιση της Δήμητρας Μαργέτη με όρους την περασμένη εβδομάδα άνοιξε
παλιές πληγές… και ερωτήματα για το τι σημαίνει τιμωρία και τι σωφρονισμός.
Πρέπει να «σαπίζουν» σε φυλακές-μπουντρούμια όσοι διέπραξαν εγκλήματα ή πρέπει
να εντάσσονται ξανά στην κοινωνία εφόσον έδειξαν καλή διαγωγή;

Από τη μία, είναι το αίσθημα Δικαίου της κοινωνίας που πρέπει να
αποκατασταθεί. Και από την άλλη, ο κατάδικος που πρέπει να σωφρονιστεί χωρίς
να αισθάνεται ότι εκτίει την ποινή του επειδή η κοινωνία θέλει να πάρει
εκδίκηση. Οι μεν θεωρούν πως ο κατάδικος πρέπει να επιβραβεύεται για τη
μεταμέλειά του και οι δε ότι οι διατάξεις θα πρέπει να γίνουν πιο αυστηρές για
όσους διέπραξαν ειδεχθή εγκλήματα.

Οι νόμοι και οι αριθμοί

* Η νομοθεσία προβλέπει την έκτιση των 2/5 της ποινής για ποινές φυλάκισης και
των 3/5 για ποινές κάθειρξης. Σύμφωνα με πρόσφατη προσθήκη στον Ν. 1729/87, η
οποία ψηφίστηκε στις 4 Σεπτεμβρίου, η υφ’ όρων απόλυση για παραβάτες της
νομοθεσίας περί ναρκωτικών επιτρέπεται μετά την έκτιση των 4/5 της ποινής. Για
τους ισοβίτες είναι υποχρεωτική η έκτιση 20 ετών της ποινής, ή τουλάχιστον 16
ετών εντός της φυλακής, εφόσον τα υπόλοιπα τέσσερα έτη αποτελούν πλασματική
εργασία.

* Σύμφωνα με τη «Στατιστική της Δικαιοσύνης», την πενταετία 1991-96
αποφυλακίστηκαν συνολικά 30.450 κρατούμενοι, από τους οποίους 5.663 απολύθηκαν
με όρους. Οι 4.557 από τους απολυθέντες με όρους αποφυλακίστηκαν την τριετία
1994-96, μετά την αλλαγή του νομοθετικού πλαισίου.

* Σύμφωνα με τον Ν. 2331/95, προβλέπεται ευνοϊκότερη μεταχείριση για
χρήστες ουσιών που προκαλούν εξάρτηση. Μπορεί ν’ αποφυλακιστούν με όρους
προτού συμπληρώσουν τα παραπάνω όρια, εφόσον παρακολουθούν κάποιο πρόγραμμα
συμβουλευτικού χαρακτήρα.

* «Η απόλυση υπό όρο χορηγείται οπωσδήποτε, εκτός αν κριθεί με ειδική
αιτιολογία ότι η διαγωγή του καταδίκου κατά την έκτιση της ποινής καθιστά
απολύτως αναγκαία τη συνέχιση της κράτησής του για ν’ αποτραπεί η τέλεση νέων
εγκλημάτων».

* Αν ο απολυθείς δεν συμμορφώνεται με τις υποχρεώσεις που του έχουν
οριστεί, η υφ’ όρων απόλυση ανακαλείται και επιστρέφει στη φυλακή. Ο χρόνος
που πέρασε εκτός φυλακής δεν υπολογίζεται ως χρόνος ποινής. Σε περίπτωση που
τελέσει νέο έγκλημα, γίνεται άρση της υφ’ όρων απόλυσης και αθροιστικός
υπολογισμός της ποινής.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝΟΥΣΗΣ

Φυλακή επειδή τιμωρήθηκαν κι όχι για να τιμωρηθούν

Οι ποινικοδικονομικοί κρίκοι του μη εγκλεισμού είναι τρεις, έχουν όλοι κοινή
βάση και οφείλουν να λειτουργούν κατά τον ίδιο τρόπο, δηλαδή με τους ίδιους
όρους: οι περιοριστικοί όροι κατά το στάδιο της ανάκρισης (άρθρο 282, ΚΠΔ), η
αναστολή εκτέλεσης της ποινής υπό όρο (άρθρα 99,100, 100Α, Π.Κ.) κατά την
απαγγελία της ποινής και η απόλυση του καταδίκου υπό όρο (άρθρο 105επ, Π.Κ.)
μετά την έκτιση ενός μέρους της καταγνωσθείσης ποινής. Και στις τρεις
περιπτώσεις πρέπει τόσο το περιεχόμενο των όρων όσο και η πρακτική των ειδικών
επιτηρητών να δια-σώζουν το μέλλον.

Ειδικότερα η απόλυση υπό όρο συνιστά τρόπον έκτισης της ποινής όπως και άλλοι
θεσμοί (π.χ. τμηματική έκτιση της ποινής, ημιελεύθερη διαβίωση, κοινωφελής
εργασία). Ο θεσμός αυτός εντάσσεται στη λογική της κοινωνικής επανένταξης του
κρατουμένου (rehabilitative ideal), την οποία ευθέως ή εμμέσως υιοθετεί η
Πολιτεία επιβραβεύοντας τον κατάδικο που δεν επιδεικνύει κακή διαγωγή ή δεν
συνεχίζει να είναι επικίνδυνος για τέλεση νέων αξιόποινων πράξεων. Στο ίδιο
πλαίσιο εντάσσεται και η χορήγηση αδειών, η εργασία με ευεργετικό υπολογισμό
κ.λπ.

Η αντίθετη άποψη, δηλαδή η «τυφλή τιμωρία» χωρίς όρους, θα οδηγούσε αμετάκλητα
σε φυλακές-μπουντρούμια όπου θα εγκλείονταν μέχρι να σαπίσουν ή να πεθάνουν οι
κατάδικοι. Κι ας μην ξεχνάμε ότι στη φυλακή βρίσκονται οι κρατούμενοι επειδή
τιμωρήθηκαν και όχι για να τιμωρηθούν. Συνεπώς σε μια σύγχρονη πολιτεία ο
προβληματισμός πρέπει να κινείται στην ορθή ­ από άποψη
αντεγκληματικής/σωφρονιστικής πολιτικής ­ πρόβλεψη και εφαρμογή των τυπικών
και ουσιαστικών προϋποθέσεων και όχι στην αμφισβήτηση του θεσμού στο σύνολό
του. Όλο αυτό το θεσμικό πλαίσιο (όροι, επιτηρητές, διαδικασία, προϋποθέσεις,
συνέπειες) πρέπει να επανεξετάζεται κάθε πενταετία για να εξάγονται
συμπεράσματα και όχι βέβαια για «να κομματιάζεται συγκυριακά» (όπως έγινε
πρόσφατα με τους λεγόμενους «εμπόρους ναρκωτικών» που βρέθηκαν σε χειρότερη
σωφρονιστική μοίρα από τους βιαστές, τους ανθρωποκτόνους ή τους δουλεμπόρους).

ΝΩΝΤΑΣ ΖΑΦΕΙΡΟΠΟΥΛΟΣ

Οι συνθήκες στις φυλακές δεν πληρούν τις προϋποθέσεις

Οι κρατούμενοι που έχουν καταδικασθεί για εγκλήματα για τα οποία έχουν
επιβληθεί ποινές στερητικές της ελευθερίας (φυλακίσεως άνω τριών ετών,
καθείρξεως, ισοβίων) θα πρέπει ν’ αποφυλακίζονται με όρους ή να τους
χορηγείται άδεια εξόδου από τις φυλακές ως ευεργετικό αποκαταστατικό μέσο.

Οι σημερινές όμως ακόμη συνθήκες που επικρατούν στις φυλακές (έλλειψη
κατάλληλης υποδομή, κτίρια, επιστημονικό προσωπικό) δεν πληρούν τις
προϋποθέσεις αυτές. Ο σωφρονισμός εξαρτάται από τις μεθόδους εφαρμογής των
κανόνων αποκατάστασης, ώστε να δημιουργηθεί κατάλληλη προϋπόθεση για έναν
έκαστο προς επανένταξή του.

Η χορήγηση, π.χ., μιας ολιγοήμερης άδειας θα πρέπει να εξαρτάται από τη
σχηματιζόμενη άποψη των επιμελητών, ψυχολόγων, προσωπικού φυλακών,
εισαγγελέων, ως προς το ότι ο κατάδικος είναι σε θέση ν’ αντιληφθεί το άδικο
της πράξεως, να είναι ειλικρινής η μεταμέλειά του και ότι θέλει με ειλικρίνεια
να επανενταχθεί στο κοινωνικό σύνολο.

Επεξεργαστήκαμε και ψηφίσαμε στη Βουλή και ετέθη σε εφαρμογή ένας
Σωφρονιστικός Κώδικας σύγχρονος. Θα πρέπει όμως μετά τ’ αποτελέσματα εφαρμογής
του με τις τροποποιηθείσες ποινικές και δικονομικές διατάξεις να
επαναπροσδιορισθούν αυτές, διότι απεδείχθησαν ότι είναι πολύ ελαστικές για
ορισμένη κατηγορία προσώπων που τέλεσαν ειδεχθή εγκλήματα.

Θα κάνω μια τολμηρή πρόταση εδώ: στο επιστημονικό προσωπικό των φυλακών που
κρίνουν για τις άδειες ή την υφ’ όρων απόλυση να προστεθεί και Σύμβουλος
Επικοινωνίας. Η σημερινή υποδομή δεν επιτρέπει να γίνει σωστή εκτίμηση και γι’
αυτό τον λόγο έχουμε στάσεις, αποδράσεις και μη επιστροφές από τις άδειες ή
υποτροπές κατά την υφ’ όρων απόλυση. Η επικοινωνία ως επιστήμη αποτελέσματος
και μέτρησης διαμόρφωσης του περί δικαίου αισθήματος της κοινωνίας πολλαπλώς
θα βοηθήσει τόσο στη διαμόρφωση των κανόνων χορήγησης αδειών όσο και στη
λειτουργία της επιβληθείσης ποινής.

Η κοινωνία και το δημιουργούμενο δημόσιο αίσθημα ύστερα από ένα έγκλημα δεν
μισεί τον πράξαντα και δεν θέλει να τον εκδικηθεί με την επιβαλλόμενη ποινή,
μισεί τον άδικο χαρακτήρα της πράξης και ζητά την αποκατάσταση της προσβολής
με τιμωρία την ποινή.

LINKS:

* http://www.ministryofjustice.gr.

* http://www.lawnet.gr.

* http://www.pi-schools.gr/library.

* http://www.virtual-institute.de.

* http://www.homeoffice.gov.uk.

Ο Γ. Πανούσης είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και Μέσων Μαζικής
Ενημέρωσης του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Ο Ν. Ζαφειρόπουλος είναι δικηγόρος-ποινικολόγος, πρώην πρόεδρος του
Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών και τέως βουλευτής της Ν.Δ.