Οι 20 ύποπτοι θάνατοι το 1999, έφθασαν τους 43 το 2000

Σαράντα τρεις ύποπτους θανάτους από φάρμακα έχει καταγράψει για το 2000 ο
Εθνικός Οργανισμός Φαρμάκων. Από τα 43 θανατηφόρα περιστατικά που είναι
πιθανόν να σχετίζονται με τη λήψη κάποιου φαρμάκου, τα 36 αναφέρονται σε
φάρμακα τα οποία κυκλοφορούσαν στην ελληνική αγορά ενώ τα υπόλοιπα 7 αφορούν
κλινικές μελέτες φαρμάκων.

«Θα πρέπει κανείς να προβληματιστεί για τα παραπάνω στοιχεία, που δεν έχουν
ακόμη αξιολογηθεί πλήρως ώστε να διαχωριστούν δραστικές ουσίες και φάρμακα που
σχετίζονται με αυτούς τους θανάτους. Επιπλέον, κάποιοι από αυτούς τους
θανάτους πιθανόν να μη σχετίζονται τελικά με τα φάρμακα», εξηγεί η κ.
Παναγιώτα Γαλανοπούλου, αναπληρώτρια καθηγήτρια της Φαρμακολογίας στην Ιατρική
Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και μέλος της Επιτροπής Φαρμακοεπαγρύπνησης. Τα
43 ύποπτα θανατηφόρα περιστατικά προκύπτουν από τις 588 κίτρινες κάρτες
(αναφορές γιατρών και φαρμακευτικών εταιρειών για ανεπιθύμητες ενέργειες και
τυχόν αλληλεπιδράσεις φαρμάκων), που έλαβε ο ΕΟΦ τον περασμένο χρόνο. Η κ.
Γαλανοπούλου έλαβε αυτά τα στατιστικά στοιχεία από τον ΕΟΦ τον περασμένο Μάιο
προκειμένου να κάνει σχετική εισήγηση σε στρόγγυλο τραπέζι που οργάνωσε το
Ελληνικό Τμήμα του European Health Manager’s Forum, με θέμα «Φάρμακα: μια
προβληματική επέμβαση στην υγεία».

Κλινικές μελέτες

Και ενώ τα στοιχεία για το 2000 βρίσκονται ακόμη στο στάδιο της αξιολόγησης,
ανησυχητικά είναι τα δεδομένα για την προηγούμενη χρονιά. Είκοσι θανατηφόρα
περιστατικά καταγράφτηκαν μέσω των κίτρινων καρτών το 1999, εκ των οποίων τα
17 αποδείχτηκε ότι σχετίζονταν με το φαρμακευτικό προϊόν στο οποίο
αναφέρονταν. «Από αυτά τα περιστατικά, τα οκτώ αναφέρονταν σε κλινικές μελέτες
για 4 αντικαρκινικά φάρμακα και 4 αντικαρκινικά σε συνδυασμό με αντιβιοτικά»,
εξηγεί η κ. Γαλανοπούλου.

Τα υπόλοιπα 9 περιστατικά κατανέμονται στις εξής κατηγορίες φαρμάκων:
σκιαγραφική ουσία (1), βιάγκρα (1 περιστατικό, το οποίο οδήγησε στην
τροποποίηση του φύλλου οδηγιών που συνοδεύει το φάρμακο. Συγκεκριμένα, στις
αλληλεπιδράσεις προστέθηκε η αντενδεικτική λήψη του βιάγκρα με νιτρώδη),
αντιπαρκινσονικό (το περιστατικό που αναφέρθηκε οδήγησε στην απόσυρση του
φαρμάκου από την αγορά), αντιβιοτικά (3), αντικαρκινικά (2), προσταλγανδίνη –
φάρμακο που χρησιμοποιείται στη μαιευτική – γυναικολογία (1).

Δεν θεωρείται υψηλός

Σημειώνεται ότι, με βάση τα στοιχεία της Επιτροπής Φαρμακοεπαγρύπνησης του
ΕΟΦ, από το 1994 μέχρι το 1998 αναφέρθηκαν στη χώρα μας συνολικά 12 θάνατοι
που σχετίζονταν με ανεπιθύμητες ενέργειες ή αλληλεπιδράσεις φαρμάκων. «Ο
αριθμός θανάτων που αναφέρθηκαν τα δύο τελευταία χρόνια δεν θεωρείται υψηλός,
αν λάβει κανείς υπόψη ότι έχει αντίστοιχα αυξηθεί ο αριθμός των κίτρινων
καρτών που φτάνουν στον ΕΟΦ», παρατηρεί η κ. Γαλανοπούλου.

Σύμφωνα με την ίδια, «καταλαβαίνει κανείς τη σημασία που έχει η συμπλήρωση της
κίτρινης κάρτας και βέβαια η συνεργασία γιατρού και ασθενούς για να είναι
δυνατή η επανεκτίμηση της αποτελεσματικότητας και της ασφάλειας ενός φαρμάκου
κατά διαστήματα. Είναι επίσης πολύ σημαντικό για τον κάθε γιατρό να λαμβάνει
λεπτομερώς το ιστορικό του κάθε ασθενούς, συμπεριλαμβανομένου του
φαρμακευτικού ιστορικού».

Στη βιβλιογραφία

Μια πολύ σημαντική πτυχή του προβλήματος είναι ότι οι γιατροί δεν ενημερώνουν
έγκαιρα και συστηματικά τον ΕΟΦ. Ο ομότιμος καθηγητής της Φαρμακολογίας στο
Πανεπιστήμιο Αθηνών κ. Νίκος Χούλης τονίζει: «Κάθε γιατρός οφείλει να μελετά
προσεκτικά το φύλλο οδηγιών που συνοδεύει κάθε φάρμακο αλλά και να ανατρέχει
στην επιστημονική βιβλιογραφία που αναφέρεται στα φάρμακα. Και σε κάθε
περίπτωση, οι γιατροί θα πρέπει να δείχνουν μεγάλη ευαισθησία και συνέπεια στη
συμπλήρωση της κίτρινης κάρτας και την αποστολή της στον ΕΟΦ».

Τις περισσότερες αναφορές για ανεπιθύμητες ενέργειες συγκεντρώνουν τα φάρμακα
για παθήσεις του κυκλοφορικού συστήματος, στα οποία εντάσσονται τόσο οι
στατίνες όσο και οι φιμπράτες. Συγκεκριμένα, όπως προκύπτει από στοιχεία της
Διεύθυνσης Φαρμακευτικών Μελετών και Έρευνας του ΕΟΦ για τις κίτρινες κάρτες
του 2001, πενήντα αναφορές σχετίζονταν με φάρμακα αυτής της κατηγορίας.

Δεύτερα στην κατάταξη ­ με 47 αναφορές ­ είναι τα φάρμακα κατά των λοιμώξεων.
Επιπλέον, μέχρι τις 29 Αυγούστου 2001, ο ΕΟΦ είχε λάβει 38 αναφορές για
ανεπιθύμητες ενέργειες ή αλληλεπιδράσεις φαρμάκων που χορηγούνται για
αρθροπάθειες, μυοσκελετικές παθήσεις, νόσους του συνδετικού ιστού και ορισμένα
μεταβολικά νοσήματα.

Ακολουθούν τα αντινεοπλασματικά – ανοσοκατασταλτικά φάρμακα, για τα οποία ο
ΕΟΦ δέχθηκε 23 αναφορές μέσω της κίτρινης κάρτας.

2.000 κάρτες

Ωστόσο, οι κίτρινες κάρτες που φτάνουν στην Επιτροπή Φαρμακοεπαγρύπνησης του
ΕΟΦ εξακολουθούν, ως φαίνεται, να είναι λίγες ­ κι αυτό, όπως λένε οι
υπεύθυνοι του ΕΟΦ, είναι το σημαντικότερο πρόβλημα. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο
Οργανισμό Υγείας, κάθε χώρα θα πρέπει να λαμβάνει ετησίως τουλάχιστον 200
κίτρινες κάρτες ανά εκατομμύριο κατοίκους. Έτσι, ενώ η Ελλάδα θα έπρεπε να
συγκεντρώνει κάθε χρόνο 2.000 κάρτες, για το περασμένο έτος οι αναφορές αυτές
έφτασαν μόλις τις 588. Μέσα σε μια δεκαετία, εξάλλου, από το 1986 μέχρι το
1995, οι κίτρινες κάρτες δεν ξεπέρασαν τις 1.000 ενώ από το 1996 μέχρι το 2000
έφτασαν στον ΕΟΦ 1.869 κίτρινες κάρτες.

11 φάρμακα αποσύρθηκαν μέσα σε 5 χρόνια..

Την τελευταία πενταετία έχουν αποσυρθεί από την ευρωπαϊκή αγορά 11 φάρμακα.
Όπως επισημαίνει στα «ΝΕΑ» ο πρόεδρος του ΕΟΦ κ. Μάριος Μαρσέλος, «τα φάρμακα
αυτά παρουσίαζαν σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες ή αστάθμητες αλληλεπιδράσεις
με άλλα φάρμακα. Η επαναξιολόγησή τους έδειξε ότι οι κίνδυνοι ήταν μεγάλοι, σε
σχέση με το αναμενόμενο όφελος».

Η τροβαφλοξακίνη, για παράδειγμα (δραστική ουσία του αντιμικροβιακού φαρμάκου
Trovan), προκαλούσε φωτοευαισθησία στο δέρμα σχεδόν όλων των ασθενών. «Θα
μπορούσε να είναι ένα πολύ χρήσιμο φάρμακο στην αντιμετώπιση της πνευμονίας
από ανθεκτικά μικρόβια, αν δεν εκδηλωνόταν η παραπάνω ανεπιθύμητη ενέργεια,
που ήταν αδύνατο να διαπιστωθεί στη διάρκεια των κλινικών μελετών, εξαιτίας
του τριχώματος των πειραματόζωων», εξηγεί ο κ. Μαρσέλος.

Ο πρόεδρος του ΕΟΦ πιστεύει πως «η συγκέντρωση στοιχείων για τις ανεπιθύμητες
ενέργειες των φαρμάκων είναι πολύ σημαντική, ακόμη κι όταν οι παρενέργειες
φαίνονται ασήμαντες ή ακόμη κι όταν δεν είναι απολύτως βέβαιο ότι σχετίζονται
με τη θεραπεία. Ιδιαίτερα για τα νέα φαρμακευτικά προϊόντα, επιβάλλεται η
συνεργασία ασθενούς και γιατρού, ώστε να επισημαίνονται έγκαιρα κάποιες
σπάνιες τοξικές εκδηλώσεις».

Σημειώνεται πάντως ότι ενώ από το 1987 είχε σταλεί μαζί με την πρώτη έκδοση
του Εθνικού Συνταγολογίου δείγμα κίτρινης κάρτας σε όλους τους γιατρούς, μόλις
το 1997 έγινε υποχρεωτική για τους γιατρούς η συμπλήρωσή της.

Τα φαρμακευτικά προϊόντα με «βεβαρημένο μητρώο» επανεξετάζονται περιοδικά και
επαναπροσδιορίζονται ως προς την κλινική τους χρήση ή αποσύρονται από την
κυκλοφορία.

Με τη διαδικασία αυτή έχουν αποσυρθεί τα παραπάνω 11 προϊόντα. Τα πιο πρόσφατα
από αυτά ήταν τα φάρμακα «Lipoban» και «Eltina», τα οποία περιείχαν ως
δραστική ουσία τη σεριβαστατίνη, που ανήκει στην τρίτη γενιά στατινών. «Το
Lipoban», τονίζει ο κ. Μαρσέλος, «αποσύρθηκε από τη δικαιούχο εταιρεία λίγες
μόλις εβδομάδες πριν ανακοινωθεί η ημερομηνία κατά την οποία θα δημοσιευόταν
το σχετικό πόρισμα της ευρωπαϊκής επιτροπής εμπειρογνωμόνων».

Σύμφωνα με στοιχεία που διαθέτει ο ΕΟΦ για τη χώρα μας, περίπου 500.000
ασθενείς ακολουθούν σήμερα αγωγή με στατίνες και περίπου 50.000 λαμβάνουν
φιμπράτες. «Οι δύο αυτές κατηγορίες υπολιπιδαιμικών φαρμάκων χρησιμοποιούνται
με καλά αποτελέσματα σε περιπτώσεις που είναι διαταραγμένος ο μεταβολισμός της
χοληστερόλης και των τριγλυκεριδίων. Η χρήση τους αφορά συνήθως άτομα
προχωρημένης ηλικίας, όταν συντρέχουν επιβαρυντικοί παράγοντες για την εξέλιξη
αρτηριοσκλήρυνσης», εξηγεί ο κ. Μαρσέλος και τονίζει ότι «φάρμακα αυτών των
δύο κατηγοριών δεν πρέπει να συγχορηγούνται, επειδή επιτείνεται ο κίνδυνος
εμφάνισης ραβδομυόλυσης».

Σημειώνεται, πάντως, ότι η σεριβαστατίνη, η οποία κυκλοφορεί στη χώρα μας τα
τελευταία δύο χρόνια, δεν περιλαμβάνεται στο Εθνικό Συνταγολόγιο του 2000.
Επιπλέον, στο τμήμα των αλληλεπιδράσεων τονίζεται μόνο η συγχορήγηση στατινών
με γεμφιβροζίλη («η κύρια ανεπιθύμητη ενέργεια είναι η μη αναστρέψιμη
μυοσίτιδα, η οποία είναι σπάνια, εκτός αν οι ασθενείς λαμβάνουν ταυτόχρονα και
κυκλοσπορίνη, νικοτινικό οξύ και γεμφιβροζίλη»), χωρίς να γίνεται αναφορά στις
υπόλοιπες φιμπράτες.

Όπως αναφέρει, ωστόσο, ο κ. Μάριος Μαρσέλος, «η τελευταία αλλαγή στο φύλλο
οδηγιών που συνοδεύει αυτά τα φάρμακα, τόσο αυτό που απευθύνεται στον γιατρό
όσο και αυτό που αφορά τον ασθενή, έγινε τον περασμένο Μάιο. Συγκεκριμένα,
προστέθηκε η παρατήρηση ότι η σεριβαστατίνη δεν πρέπει να χορηγείται
ταυτόχρονα με γεμφιβροζίλη».

… ενώ 16 ουσίες έχουν ενοχοποιηθεί σε 20 χρόνια

Δεκαέξι φαρμακευτικές ουσίες έχουν ενοχοποιηθεί για θανάτους ασθενών τα
τελευταία 20 χρόνια από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ). Οι ουσίες αυτές
έχουν αποσυρθεί από την παγκόσμια αγορά. Ανάμεσά τους ήταν και η κλοφιμπράτη,
ουσία που δρα ως υπολιπιδαιμικός παράγοντας.

Την τελευταία 20ετία εξάλλου, όπως προκύπτει από στοιχεία του ΠΟΥ, έχουν
ανακληθεί από την παγκόσμια αγορά περισσότερες από 368 δραστικές ουσίες
φαρμάκων. Από αυτές, περίπου 50 βρέθηκε ότι μπορεί να προκαλέσουν καρκίνο.

Σύμφωνα με όσα προκύπτουν από αξιολόγηση των στοιχείων του ΠΟΥ που
πραγματοποίησε το Εργαστήριο Φαρμακολογίας της Ιατρικής Σχολής του
Πανεπιστημίου Αθηνών, 18% των ουσιών ανεκλήθησαν 1 – 5 χρόνια μετά την
κυκλοφορία τους και 22% αποσύρθηκαν 5 -15 χρόνια μετά την κυκλοφορία τους στην
αγορά. Η πλειονότητα των ουσιών, όμως, ανεκλήθησαν 15 – 20 χρόνια μετά την
κυκλοφορία τους. «Καταλαβαίνει κανείς ότι περνούν πολλά χρόνια μέχρι να
διαπιστωθούν ανεπιθύμητες ενέργειες και να αποσυρθεί ένα φάρμακο», επισημαίνει
ο αναπληρωτής καθηγητής Φαρμακολογίας στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου
Αθηνών κ. Ιωάννης Στ. Παπαδόπουλος.

Ο ίδιος προσθέτει ότι «από έρευνα που πραγματοποιήθηκε εντός του έτους, για
λογαριασμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης Ανεξάρτητων Ασφαλιστικών Ταμείων, προκύπτει
ότι οι εσώκλειστες οδηγίες δεν περιλαμβάνουν όλες τις επιστημονικά αποδεκτές
ανεπιθύμητες ενέργειες, ενώ συχνά τα φύλλο οδηγιών διαφέρει από χώρα σε χώρα.
Για παράδειγμα, ενώ στα φάρμακα με δραστική ουσία την methotrexate έχουν
καταγραφεί 93 ανεπιθύμητες ενέργειες, οι εσώκλειστες οδηγίες στο Βέλγιο
αναφέρουν 80 από αυτές και στην Ελλάδα μόνο τις 68».