ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Χωροταξικές εντάσεις

Η αντιφατικότητα της χωροταξικής και πολεοδομικής πολιτικής στη χώρα μας σε
ένα πρώτο επίπεδο, εμφανίζεται ως εσωτερική αντίφαση ανάμεσα στον ορθολογισμό
και στον ανορθολογισμό της ίδιας της πολιτικής.

Ειδικότερα διακρίνουμε αφενός την πρόθεση επιβολής ενός καθολικού πλαισίου
κανόνων για την προστασία του δημόσιου χώρου και του περιβάλλοντος και
αφετέρου τη μεμονωμένη ρύθμιση με στόχο την εξυπηρέτηση εξατομικευμένων
συμφερόντων για την αναπαραγωγή του ίδιου του πολιτικού συστήματος. Το ίδιο το
κράτος και η Τοπική Αυτοδιοίκηση που επιδιώκουν από τη μία πλευρά την εφαρμογή
της νομοθεσίας για τον ολοκληρωμένο χωροταξικό σχεδιασμό για το περιβάλλον,
ακυρώνουν από την άλλη πλευρά τις προσπάθειες αυτές με την ανοχή απέναντι στην
αυθαιρεσία και τις μεμονωμένες ad hoc ρυθμίσεις.

Η ερμηνεία της αντιφατικότητας της πολιτικής παραπέμπει σε δύο ζητήματα,
αφενός στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του ιδιοκτησιακού καθεστώτος και αφετέρου
στη σχέση κράτους κοινωνίας και ειδικότερα στο ρόλο του πολιτικού συστήματος
και των μηχανισμών αναπαραγωγής του.

Ως προς το πρώτο θέμα, η ιδιαιτερότητα έγκειται στην ιδιότυπη κυριαρχία της
αξιοποίησης της ατομικής ιδιοκτησίας στη γη εις βάρος του δημόσιου χώρου και
στη βραχυπρόθεσμη κερδοσκοπική λογική της ιδιωτικής επένδυσης που αδυνατεί να
εσωτερικεύσει το κόστος που απαιτεί ο ορθολογικός πολεοδομικός σχεδιασμός
(π.χ. ικανοποιητικό ποσοστό εκτάσεων για πράσινο, κοινόχρηστοι χώροι) ενώ
αντίθετα εξωτερικεύει σημαντικό μέρος του κόστους στο περιβάλλον (π.χ.
απόρριψη αποβλήτων). Πρωταγωνιστής αυτής της εξατομικευμένης λογικής εις βάρος
του δημόσιου χώρου δεν είναι μόνο τα ισχυρά οικονομικά συμφέροντα
(μεγαλοϊδιοκτήτες, εταιρείες, επιχειρηματίες κ.ά.) αλλά και πολλοί
μικροϊδιοκτήτες για τους οποίους η επένδυση στη γη λειτουργεί και ως
μηχανισμός κοινωνικής αναπαραγωγής επιλύοντας ταυτόχρονα το στεγαστικό τους
πρόβλημα υποκαθιστώντας το έλλειμμα μιας κοινωνικής στεγαστικής πολιτικής του
ελληνικού κράτους.

Σε άλλες αναπτυγμένες χώρες της Δύσης, όπου και εκεί επικρατούν καπιταλιστικοί
όροι αξιοποίησης της ιδιοκτησίας, η έγκαιρη επιβολή ορθολογικού πλαισίου
χωροταξικών και πολεοδομικών ρυθμίσεων, που επιβάλει σημαντικές δεσμεύσεις
στην ατομική ιδιοκτησία, ήταν προϋπόθεση για την ίδια την εύρυθμη ανάπτυξη της
πόλης και της υπαίθρου. Στην Ελλάδα, αντίθετα, η σοβαρή καθυστέρηση της
συγκρότησης της ατομικής ιδιοκτησίας, το έλλειμμα γνώσης των ιδιοκτησιακών
δεδομένων (ακόμη δεν έχει ολοκληρωθεί το εθνικό κτηματολόγιο) και η μη
οριστική ρύθμιση των σχέσεων δημόσιου ιδιωτικού (εξ ου και οι πολυάριθμες
δικαστικές διαφορές ανάμεσα σε ιδιώτες, κράτος, ΟΤΑ, Εκκλησία) αποτελούσαν και
εξακολουθούν να αποτελούν φραγμό στις μεταρρυθμιστικές προσπάθειες.

Η αδυναμία εφαρμογής των μεταρρυθμιστικών προσπαθειών προσκρούει στις
εξαρτήσεις του πολιτικού συστήματος από τους παραδοσιακούς και αναχρονιστικούς
μηχανισμούς αναπαραγωγής του. Οι πολιτικές δυνάμεις, και ειδικά τα κόμματα
εξουσίας, τόσο σε τοπικό όσο και σε κεντρικό επίπεδο αδυνατούν να θίξουν τα
εξατομικευμένα συμφέροντα της ιδιοκτησίας για λόγους δημοσίου οφέλους ενώ
ανέχονται αυθαιρεσίες ισχυρών παραγόντων και επενδυτών οι οποίοι αποτελούν
κρίσιμη συνιστώσα της εκλογικής τους αναπαραγωγής. Συνέπεια αυτού του
συστήματος και των πρακτικών του αποτελεί το έλλειμμα θεσμών δημοκρατικού
διαλόγου και μηχανισμών ελέγχου και απόδοσης λόγου της πολιτικής εξουσίας.

Αν πραγματικά εννοούμε να αντιστρέψουμε κάποτε αυτές τις πρακτικές τότε θα
πρέπει να φέρουμε στο προσκήνιο του διαλόγου την κριτική στις μεμονωμένες
ρυθμίσεις, οι οποίες προκαλούν δικαιολογημένες αντιδράσεις και προσφυγές σε
ένδικα μέσα και να δημιουργήσουμε προϋποθέσεις ενδιάμεσων θεσμών δημοκρατικής
συμμετοχής των πολιτών.

Ο Παναγιώτης Γετίμης είναι καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου.