Δρόμοι

Η σκέψη…

… του προηγούμενου αιώνα μπορεί άραγε να χωρέσει μέσα σε 30 βιβλία;
Το επιχειρεί ο Άγγλος εκδότης «Routledge», με μια σειρά από βιβλία που
πιστεύει πως κάθε «μορφωμένος» άνθρωπος πρέπει να διαβάσει ­ πόσοι θα μπουν
στον κόπο να τα αγοράσουν είναι άλλη δουλειά. Ο βιβλιοκριτικός Έντουαρντ
Σκιντέλσκι πήρε τη λίστα του εκδότη και την έφερε τα πάνω κάτω, για να
καταλήξει στο εξής συμπέρασμα: οι Βρετανοί μπορεί να κέρδισαν τον τελευταίο
πόλεμο, αλλά οι Γερμανοί κέρδισαν τη μάχη των ιδεών.

Το πρώτο…

… που έκανε ο Σκιντέλσκι ήταν να χωρίσει τα 30 βιβλία κατά γλώσσες:
τρεις γλώσσες, τα αγγλικά, τα γαλλικά και τα γερμανικά, εκπροσωπούνται περίπου
ισοδύναμα. Όμως, εκείνο που κάνει εντύπωση ­ και όχι μόνο στον Σκιντέλσκι ­
είναι πως τα βιβλία που είναι γραμμένα στα γερμανικά είναι πολύ πιο σημαντικά
από τα υπόλοιπα: «Σχετικότητα» του Αϊνστάιν (η κίνηση είναι πάντα σχετική),
«Tractatus» του Βιτγκενστάιν (τα όρια της γλώσσας μου είναι τα όρια του κόσμου
μου), «Τοτέμ και ταμπού» του Φρόυντ (η σύγκρουση ανάμεσα στα πρωτόγονα
ένστικτα και τους καταναγκασμούς του πολιτισμού), «Προτεσταντική ηθική» του
Βέμπερ (ο καπιταλισμός δεν είναι ούτε φυσικός ούτε αναπόφευκτος, αλλά προϊόν
μιας συγκεκριμένης θρησκευτικής στάσης), όλα έφεραν επανάσταση στον τομέα
τους. Κανένα άλλο ευρωπαϊκό έθνος δεν παρήγαγε τόσα πολλά σημαντικά έργα. Η
Γερμανία βρίσκεται στην καρδιά της σκέψης του εικοστού αιώνα.

Στα γαλλικά…

… βιβλία της λίστας διαπιστώνει κανείς πως κυριαρχεί ο
στρουκτουραλισμός: «Τρέλα και πολιτισμός» του Φουκώ, «Κείμενα» του Λακάν,
«Γραφή και διαφορά» του Ντεριντά, «Μύθος και σημασία» του Λεβί-Στρως. Το κοινό
στοιχείο που βλέπει ο Σκιντέλσκι σε αυτά τα έργα είναι η απαισιοδοξία και η
μοιρολατρεία. «Καθένας από εμάς είναι ένα σταυροδρόμι όπου συμβαίνουν
πράγματα», λέει ο Λεβί-Στρως. Ο Σκιντέλσκι θεωρεί αυτή τη στάση προ πολλού
ξεπερασμένη ­ το ίδιο και τους τέσσερις Γάλλους συγγραφείς.

Στα αγγλικά…

… βιβλία, οι παρουσίες της Άιρις Μέρντοχ («Η κυριαρχία του καλού»)
και της Μαίρης Μίτζλεϊ («Διαστροφή») δεν φτάνουν για να σώσουν την αγγλική
τιμή, τουλάχιστον για τον εικοστό αιώνα. Και όμως, τον δέκατο όγδοο αιώνα, οι
Γάλλοι φιλόσοφοι κρέμονταν από τα χείλη του Νεύτωνα, του Λοκ και του Χιουμ. Το
αξιοσημείωτο είναι πως τα πιο σημαντικά αγγλικά βιβλία αυτής της συλλογής
είναι γραμμένα από εμιγκρέδες από την κεντρική Ευρώπη: Μαλινόφσκι, Χάγιεκ,
Φρομ. Πολλοί από τους γερμανόφωνους συγγραφείς που περιλαμβάνονται στη συλλογή
­ Φρόυντ, Βιτγκενστάιν, Αϊνστάιν και Αντόρνο ­ κατέληξαν και αυτοί στην Αγγλία
ή την Αμερική, όπου η επιρροή τους ήταν τόσο μεγάλη όσο και στην πατρίδα τους.
Η ζωτικότητα της αγγλοαμερικανικής σκέψης και ιδιαίτερα της αμερικανικής μετά
τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο οφείλεται σχεδόν αποκλειστικά σε αυτήν την εισροή
ταλέντων από την ευρωπαϊκή ήπειρο. Να κάτι για το οποίο Άγγλοι και Αμερικανοί
θα πρέπει ίσως να ευγνωμονούν τον Χίτλερ.