ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Εκκλησία και νεοορθοδοξία

Ο κ. Χριστόδουλος εμφανίστηκε και πάλι στο προσκήνιο επαναφέροντας το θέμα
των ταυτοτήτων. Γιατί άραγε; Μήπως για να μην τολμήσουμε να τον λησμονήσουμε,
για να παραμένει ο αγαπημένος σταρ των ιδιωτικών καναλιών της τηλεόρασης ή
μήπως για την τιμή των όπλων μετά την ήττα που υπέστη λίγους μήνες πριν με την
απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας στο θέμα των ταυτοτήτων; Ή, μήπως, η
νέα του κινητικότητα αποτελεί δείγμα επανασυσπείρωσης και προάγγελο νέου
ανένδοτου της Εκκλησίας κατά του Κράτους;

Το βέβαιο πάντως είναι ότι οι απόψεις της ομάδας των εκκλησιαστικών υπό τον
Αρχιεπίσκοπο Αθηνών δεν προβλέπεται να αλλάξουν σε τρία σημεία (α) σε ό,τι
αφορά στα προνόμια και τα κεκτημένα της Εκκλησίας της Ελλάδας, (β) στις
σχέσεις Εκκλησίας και Κράτους, με την Εκκλησία στο ρόλο τουλάχιστον του
συνεταίρου και, ει δυνατόν, με τον Αρχιεπίσκοπο στο ρόλο του πνευματικού αλλά
και πολιτικού υπερ-ηγέτη, και (γ) στο ρόλο της Εκκλησίας ως πνευματικού
καθοδηγητή του ελληνικού έθνους. Τα σημεία αυτά, ειδικά τα δύο πρώτα, έχουν
αναπτυχθεί διεξοδικά από πολλούς (βλ. ειδικά Α. Μανιτάκης, Οι σχέσεις της
Εκκλησίας με το Κράτος – Έθνος).

Το βασικό ιδεολογικό όπλο του Αρχιεπισκόπου και των ομοϊδεατών του (σχολή
Χρυσοπηγής) είναι η εδραίωση της Εκκλησίας στο ρόλο του αρχηγέτη της ελληνικής
εθνικής συνείδησης με βάση τη ρήση Χριστόδουλου ότι «Ελλάς σημαίνει
Ορθοδοξία». Η τοποθέτηση αυτή αγγίζει τις λαϊκές μάζες που δεν γνωρίζουν τι
υπήρξε το Βυζάντιο και η Οθωμανική Αυτοκρατορία και ποιος ήταν ο ρόλος της
Εκκλησίας το 1800 – 1821 (ο Αντι-Διαφωτισμός, η απόρριψη της ιδέας της
Ελληνικής Επανάστασης). Επίσης εκφράζει με πιο εκλαϊκευμένο τρόπο τις θέσεις
ενός ρεύματος της ελληνικής διανόησης, της νεοορθοδοξίας, ενός ιδιότυπου
εθνικισμού – φονταμενταλισμού.

Η νεοορθοδοξία υποστηρίζει την ύπαρξη αγεφύρωτης σύγκρουσης μεταξύ της
«ελληνορθόδοξης ιδιοπροσωπείας» και της «Καθολικής Δύσης» και μέσα από αυτό το
πρίσμα βλέπει και το «πολιτισμικό ρήγμα» Ελλήνων και Τούρκων – Ισλάμ.
Απαραίτητη θεωρεί τη δημιουργία Ορθόδοξου αντιδυτικού – αντιευρωπαϊκού και
αντιτουρκικού πολιτισμικού άξονα υπό την ηγεσία των Ελλήνων Ορθοδόξων. Η
νεοορθοδοξία θεωρεί ότι η Αρχαία Ελλάδα και το Βυζάντιο είναι πολιτισμικά ένα
και το αυτό. Υπάρχει διά μέσου των αιώνων ένας αλώβητος ελληνορθόδοξος
πολιτισμός, ο ανώτερος πολιτισμός που γνώρισε και θα γνωρίσει η ανθρωπότητα,
ένα διαχρονικό, θα λέγαμε, πολιτισμικό DNA του «ελληνικού γένους». Περιττεύει
βέβαια να πούμε ότι όπως δεν υπάρχουν φυλετικά «αγνοί» λαοί, δεν υφίστανται
και ακραιφνείς πολιτισμοί διά μέσου των αιώνων παρεκτός αν κάποια ομάδα
παρέμεινε εντελώς απομονωμένη με προφανή επακόλουθα, όπως οι κάτοικοι της Γης
του Πυρός.

Η νεοορθόδοξη γραμμή (και απ’ ό,τι φαίνεται και ο Χριστόδουλος) θεωρεί ότι η
Ορθοδοξία είναι κυρίως, ή στην πιο γνήσια και υψηλότερή της μορφή, ελληνική.
Απορρίπτει έτσι μία βασική αρχή της Ορθοδοξίας αλλά και του Χριστιανισμού
γενικότερα, την οικουμενικότητα. Δυναμιτίζει τον αλληλοσεβασμό και την
αλληλοκατανόηση μεταξύ των λαών, των δογμάτων και των θρησκειών, δηλαδή τη
βάση της ειρήνης και της ασφάλειας.

Όπως γράφει ο μεγάλος Ρώσος θεολόγος πάτερ Αλεξάντερ Σμέμαν, η προσπάθεια των
Ελλήνων να οικειοποιηθούν το σύνολο της Ορθοδοξίας στο «ελληνικό θρησκευτικό
κοσμοείδωλο» είναι «αντι-ιστορική» και «α-ιστορική». Υπάρχει μία «διπλή
μυθολογία», εν μέρει θρησκευτική και εν μέρει κοσμική: από τη μία η
εθνικοποίηση της Βυζαντινής και Ορθόδοξης παράδοσης και από την άλλη η
εκκοσμίκευση της θρησκείας με το εθνικό κράτος.

Ο Αλέξης Ηρακλείδης είναι αναπληρωτής καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο
Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου.