Δώστε δύναμη στον λαό

Είναι οι καλύτεροι καιροί και οι χειρότεροι επίσης. Ζούμε την κρίση της
ευρωπαϊκής ενσωμάτωσης. Ίσως όμως το να την αποκαλούμε κρίση να είναι
παραπλανητικό. Κι αυτό διότι αποτελείται από τρεις ξεχωριστές κρίσεις, η
καθεμία από τις οποίες έχει επιπτώσεις σε άλλες.

Η μία αφορά τη Γαλλία. Πρώτη φορά από το 1958 η γαλλική πολιτική τάξη δεν
είναι σίγουρη για το τι ακριβώς θέλει για την Ευρώπη ­ ή, ορθότερα, οι Γάλλοι
αρχίζουν να αμφιβάλουν ότι μπορούν να λάβουν αυτό που επιθυμούν και μπορεί να
μη γνωρίζουν τι να κάνουν στη συνέχεια. Αυτό έχει σημασία γιατί η γαλλική
πολιτική τάξη ήταν η κινητήριος δύναμη όσον αφορά την ευρωπαϊκή ενσωμάτωση από
το 1958. Οι περισσότερες από τις πρωτοβουλίες προέρχονταν από τη Γαλλία, με
αποτέλεσμα η ιδέα του ευρωπαϊκού συμφέροντος να συμπίπτει ουσιαστικά με την
ιδέα του συμφέροντος των Γάλλων, στο μυαλό τους.

Τα τελευταία χρόνια η επιρροή των εθνικών κυβερνήσεων έχει μειωθεί. Βασικός
λόγος που συνετέλεσε σε αυτό, η διάρρηξη της γαλλογερμανικής σχέσης ­ η
ανάκτηση της γερμανικής αυτοπεποίθησης και η ανάδειξη μιας ευκρινούς
γερμανικής φωνής στη σύνθεση της Ευρώπης. Αυτή η φωνή μπορούσε να εισακουστεί
στη Νίκαια τον Δεκέμβριο. Είναι τυχαίο που η Συνθήκη της Νίκαιας θεωρήθηκε
ευρέως από τους Γάλλους ήττα;

Η δεύτερη κρίση στην οποία έχουμε εισέλθει είναι αυτή της διεύρυνσης. Οι
Γάλλοι, επιδιώκοντας ταχύτατη εμβάθυνση της ενσωμάτωσης, έδιναν συχνά την
εντύπωση των λιγότερο ενθουσιωδών με τη διεύρυνση. Μόνον ένας ανόητος μπορεί
να πιστέψει ότι το μέγεθος της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν θα επηρέαζε δραστικά τη
δυνατή ενσωμάτωση στο άμεσο μέλλον. Αυτός είναι ο λόγος που οι Γάλλοι τάχθηκαν
τόσο έντονα υπέρ μιας μικρής ομάδας χωρών-μελών να βγουν μπροστά στη
διαδικασία, «εναρμονίζοντας» την πολιτική τους όχι μόνο σε ό,τι αφορά τις
διεθνείς και στρατιωτικές σχέσεις αλλά και τη φορολογία μεταξύ άλλων.

Αυτό που δεν ξεκαθαρίστηκε είναι αν όλα τα μέλη μιας διευρυμένης Ε.Ε. θα
έπρεπε με κάποιον τρόπο να συναινούν στους στόχους τέτοιων πρωτοβουλιών από
ορισμένες χώρες-μέλη…

Θα μπορούσε μια τέτοια Ευρώπη δύο ταχυτήτων να περιγραφεί ως ένα πολιτικό
σύστημα; Ή θα μπορούσε να αρχίσει να δημιουργεί την εικόνα αυτοκρατορίας; Ο
υποβιβασμός αυτών των ερωτημάτων καθιστά ευκολότερο το να αποφεύγεται το
κρίσιμο: ποια ακριβώς είναι η φύση του πολιτικού σχεδίου για την Ευρώπη;

Η τρίτη κρίση αφορά τη δημοκρατική νομιμότητα. Η επιτάχυνση που παρατηρήθηκε
στη διαδικασία ένταξης από τα τέλη του 1980 δεν συνοδεύτηκε από επαρκή δημόσιο
διάλογο για τη φύση του πολιτικού σχεδίου. Ποιες είναι οι συνταγματικές
επιπτώσεις για τα κράτη-μέλη; Θα παραμείνει η Ε.Ε. μια χαλαρή συνομοσπονδία,
θα γίνει ισχυρή ομοσπονδία ή θα βρει κάτι μεταξύ των δύο ­ ένας πολιτικός
σχηματισμός, το όνομα του οποίου δεν έχει βρεθεί ακόμη;

Η έλλειψη σαφούς συνταγματικής ταυτότητας ή ακόμη και ενός κατανοητού
συνταγματικού πλαισίου συνέβαλε σίγουρα στο ανοικτό δημοκρατικό έλλειμμα στην
Ευρώπη. Γιατί δεν είναι μόνον οι ψηφοφόροι στα μικρότερα κράτη, όπως στη Δανία
και την Ιρλανδία, που ανησυχούν. Δημοσκοπήσεις σε μεγάλες χώρες όπως στη
Γερμανία, τη Γαλλία, την Ιταλία και τη Βρετανία δείχνουν ότι η οικοδόμηση της
Ευρώπης θεωρείται ελιτίστικη περιπέτεια.

Η πολιτική συζήτηση για την ευρωπαϊκή ενσωμάτωση υπήρξε θυελλώδης. Οι
υποστηρικτές της στηρίζονται στα πλεονεκτήματα τού «να γίνουμε μαζί πλούσιοι»,
ενώ οι πολέμιοι βρίσκουν καταφύγιο στην άμυνα της εθνικής κυριαρχίας. Το
αποτέλεσμα είναι ένας στείρος, μη παραγωγικός, διάλογος, ένας διάλογος που
αγνοεί το πιο σημαντικό, την αυτοδιοίκηση. Ποιο είναι το μέλλον της
αυτοδιοίκησης στην Ευρώπη; Ποιες είναι οι συνθήκες για αυτοδιοίκηση σε μια
δημοκρατική κοινωνία σε ηπειρωτικό επίπεδο;

Η Ε.Ε. απέτυχε φανερά να δημιουργήσει μια κουλτούρα συναίνεσης. Μάλιστα,
κάποιες περιόδους, δεν κατάφερε ούτε να αναγνωρίσει την ανάγκη για κάτι
τέτοιο. Υπάρχουν τουλάχιστον δύο λόγοι. Ο ένας είναι το πνεύμα, η νοοτροπία
της εποχής, ότι τα συνταγματικά ζητήματα μπορούν ασφαλώς να υποταχθούν, στους
οικονομικούς προβληματισμούς, να ακολουθήσουν.

Ο δεύτερος, πίσω από το αυξανόμενο δημοκρατικό έλλειμμα, είναι θεσμικός. Στην
Ευρώπη πραγματοποιήθηκε μια κεκαλυμμένη αντιπαράθεση μεταξύ τριών κρατικών
τύπων, με στόχο να γίνουν το πρότυπο για την ίδια: του γαλλικού, του
γερμανικού και του βρετανικού. Παρά την πρόσφατη αποκέντρωση, το γαλλικό
μοντέλο παραμένει γραφειοκρατικό και μπορεί να εξαχθεί εύκολα.

Στη Νίκαια, η Ευρωπαϊκή Ένωση δεσμεύτηκε να εξετάσει πιο σοβαρά τα
συνταγματικά ζητήματα, θέτοντας επίσης το έλλειμμα δημοκρατίας. Η σκέψη είναι
να ενθαρρυνθεί ο εθνικός διάλογος, η ενημέρωση των πολιτών για το τι
επιδιώκεται να αποφασισθεί στο κέντρο και τι θα πρέπει να απομείνει στα
έθνη-κράτη. Οι Ολλανδοί εγκαινίασαν ήδη ένα φιλόδοξο πρόγραμμα τέτοιου είδους.
Όμως στις Βρυξέλλες οι παλιές συνήθειες δύσκολα πεθαίνουν. Σαφέστατη απόδειξη
η πρώτη αντίδραση των Ευρωπαίων ηγετών στο δημοψήφισμα των Ιρλανδών που,
αποφασισμένοι να μη συμβιβαστούν στην είσοδο νέων μελών, κήρυξαν μη
αναστρέψιμη τη διαδικασία διεύρυνσης στο Γκέτεμποργκ.

Αν οι Βρυξέλλες επιθυμούν να καταλάβουν το υψηλότερο ηθικό επίπεδο, γιατί να
μην προτείνουν εναρμόνιση της διαδικασίας επικύρωσης πρωτοβουλιών μέγιστης
σημασίας από την Ε.Ε. θέτοντας ως απαραίτητες, αν όχι επαρκείς, προϋποθέσεις
για λαϊκή παρέμβαση; Η υιοθέτηση μιας τέτοιας θεσμικής διάταξης, με χαρακτήρα
αυταπάρνησης, ίσως να έδινε στους Ευρωπαίους την αίσθηση ότι είναι αυτοί που
ορίζουν την τύχη τους.

Ο Larry Siedentop είναι ένας από τους πλέον διακεκριμένους μελετητές
Πολιτικής Ιστορίας. Είναι συγγραφέας του βιβλίου «Δημοκρατία στην Ευρώπη» και
καθηγητής στο Κολέγιο Κεμπλ της Οξφόρδης