ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ «Πατρίς ΙΙ» – Πάθος και Ουτοπία

Τον Αύγουστο του 1933, στο ταξίδι Μασσαλία – Πειραιάς – Μασσαλία με το
πλοίο «Πατρίς ΙΙ», πραγματοποιήθηκε το 4ο από τα CIAM (Διεθνή Συνέδρια
Σύγχρονης Αρχιτεκτονικής). Το θέμα του Συνεδρίου: «Η λειτουργική πόλη».

Ο Corbusier ­ συγγραφέας του κειμένου ­ εμφανίζεται στην έκδοση των
συμπερασμάτων του συνεδρίου με τίτλο «Η Χάρτα των Αθηνών» 1957: «το όνομα
της Αθήνας», γράφει για την πρώτη ανώνυμη έκδοση 1941-42: λειτούργησε τότε
(στη γερμανική κατοχή), «σαν ασπίδα και η Χάρτα σαν επιταγή ­ προς τη σωστή
σκέψη».

Η Χάρτα περιλαμβάνει γενικές διαπιστώσεις, όπως: Η πόλη είναι μέρος ενός
οικονομικού, κοινωνικού και πολιτικού συνόλου, και τα συμπεράσματα
που προέκυψαν από την παρουσίαση 34 πόλεων, στη διάρκεια του ταξιδίου. Βασικά
στοιχεία της λειτουργικής πόλης θεωρούνται: κατοικία, αναψυχή, εργασία,
κυκλοφορία και τα ιστορικά κέντρα.

Στις πόλεις που εξετάσθηκαν, επικρατεί το χάος, αποτέλεσμα της
μηχανοκρατούμενης εποχής και της συσσώρευσης των ιδιωτικών συμφερόντων.
Η εξασφάλιση ατομικής ελευθερίας και κολεκτιβιστικής δραστηριότητας ­
απαιτήσεις συχνά αντιφατικές ­ απαιτεί ένα πρόγραμμα καλά επεξεργασμένο.
Αφετηρία κάθε πολεοδομικής οργάνωσης θεωρείται η κατοικία. Μέτρο για την
οργάνωση των στοιχείων της Οργανικής Πόλης είναι ο άνθρωπος και οι ανάγκες
του.

Έπειτα από μια συνοπτική μεθοδολογική παρουσίαση της πλεοδομικής μελέτης, η
Χάρτα καταλήγει:

Το ιδιωτικό συμφέρον πρέπει να υποταχθεί στο συμφέρον της ολότητας.

Με το πλοίο «Πατρίς ΙΙ» ­ μαζί με τους 100 συνέδρους ταξίδεψαν και οι ιδέες
για το μοντέρνο με τις διαφορετικές κατευθύνσεις και τις ιδιαιτερότητές τους,
με τα όνειρα και το πάθος των αρχιτεκτόνων, που σημάδεψαν με το έργο τους την
παγκόσμια ιστορία της Αρχιτεκτονικής.

Στις επικρατούσες συνθήκες, όταν ο φασισμός είχε πια κυριαρχήσει στη Γερμανία
και ο εθνικοσοσιαλισμός εξαπλωνόταν στις ευρωπαϊκές χώρες, καμία χώρα δεν
θέλησε να υποδεχθεί τους υποστηρικτές του μοντερνισμού που καταδιώχθηκε σαν
«μπολσεβικική κουλτούρα στη Δύση και σαν καπιταλιστικός διεθνισμός στην
Ανατολή».

«Σ’ αυτήν την κρίσιμη εποχή (γράφει ο Γ. Δεσποτόπουλος που συμμετείχε
στο συνέδριο του 1933), θέλησε το CIAM, θεωρούμενο όργανο του
«Kulturbolschewismus», να πραγματοποιήσει συνέδριο. Αλλά
αναζητώντας το «πού», κατέληξε στο «πουθενά, ουδαμού γη για το
CIAM. Τότε, στο Παρίσι, ο Ζερβός, ο Ελευθεριάδης
και ο Ιωαννίδης πρότειναν το Συνέδριο να γίνει στη θάλασσα, στο
ελληνικό πλοίο “Πατρίς ΙΙ”, η Αθήνα ήταν η μόνη πόλη στην Ευρώπη που
υποδέχθηκε αυτή την κακοφημισμένη διεθνή οργάνωση, εκλεκτούς
αρχιτέκτονες, καλλιτέχνες, επιστήμονες και διανοούμενους.
Είχαμε τότε δημοκρατική Κυβέρνηση Οθωναίου και υπουργό τον
Παπαναστασίου. Αυτό μας βοήθησε πολύ».

Στη σχέση τοπικού και διεθνούς, που με διαφορετικές παραμέτρους απασχολούν
ακόμα και σήμερα τη θεωρία και πράξη της Αρχιτεκτονικής, αναφέρθηκε ο νεαρός
τότε αρχιτέκτων Γ. Σαπόρτας: «Τα νότια κλίματα απαιτούν μίαν καθ’
ολοκληρίαν διάφορον διαρρύθμισιν, παρέχουν εις τον αρχιτέκτονα εντελώς
διαφορετικάς ευκαιρίας δημιουργίας, του επιτρέπουν να οικοδομήση με
περισσοτέραν ελευθερίαν, με μεγαλυτέραν ελαστικότητα και περισσοτέραν
χάριν παρά εις τα βόρεια κλίματα. Ας μελετήσωμεν τα προβλήματα της
κατοικίας του κλίματός μας…». Και ο Αν Ορλάνδος: «Η πατρίς μας
δύναται να καυχάται ότι κατέχει εις τα ταπεινά νησιώτικα σπιτάκια ­ έστω και
εν σπέρματι ­ τα αρχέτυπα της νεωτέρας αρχιτεκτονικής».

Τα συμπεράσματα αυτού του «ρομαντικού» συνεδρίου έχουν υποστεί από τότε
εξαντλητική κριτική, ιδιαίτερα ο διαχωρισμός των λειτουργιών σε διακεκριμένες
ζώνες, καθοριστικές για τη μορφή των αστικών περιοχών, όμως η βαθιά κρίση της
πόλης είναι πλέον μια πραγματικότητα που απαιτεί εγρήγορση και συμμετοχή. Το
πάθος, οι προθέσεις και τα οράματα των συνέδρων του 4ου CIAM φωτίζουν ακόμα
την παγκόσμια αρχιτεκτονική κοινότητα.

Είναι άραγε τυχαίο ότι το πλοίο του ουτοπικού αυτού συνεδρίου είχε το όνομα
«Πατρίς ΙΙ»;

Η Σουζάνα Αντωνακάκη είναι αρχιτέκτονας.