ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Βιβλίο και σχολείο

Στη συζήτηση που γίνεται για την εκπαίδευση εξετάζονται και θέματα που
αναφέρονται στο βιβλίο, με επίκεντρο το πρόγραμμα «σχολικές βιβλιοθήκες» και
την καινοτομία του λεγόμενου «πολλαπλού βιβλίου». Πώς άραγε θα ορίζαμε κάτι ως
«εκπαιδευτική καινοτομία»; Έχουμε καινοτομίες χωρίς σαφείς ενδείξεις για
αλλαγές στην κοινωνική λειτουργία του σχολείου και προς ποία κατεύθυνση;

Ο θεσμός των σχολικών βιβλιοθηκών αντιμετωπίσθηκε με τον Ν. 1566/85. Είναι
αλήθεια ότι επρόκειτο για μια επιλογή που κατά προτεραιότητα θα ικανοποιούσε
ανάγκες «αναγνωστών» (μαθητών – γονέων) που προέρχονται από μη προνομιούχα
κοινωνικά στρώματα. Βέβαια αυτή η θεσμική ρύθμιση δεν υλοποιήθηκε παρά
δεκαπέντε χρόνια μετά, με την υλοποίηση σχετικού προγράμματος του Α’ ΕΠΕΑΕΚ.
Πάντως, η επιλογή του ΥΠΕΠΘ να δώσει προτεραιότητα στις σχολικές βιβλιοθήκες
των Λυκείων είναι προβληματική. Μια αποτελεσματική πολιτική βιβλίου και
φιλαναγνωσίας αρχίζει στην προσχολική ηλικία.

Όσο για το λεγόμενο «πολλαπλό βιβλίο», μάλλον αυτό προσφέρεται για πολλαπλές
αναγνώσεις. Είναι ενδιαφέρον να παρακολουθήσουμε τις σχετικές εξελίξεις.
Μάλλον οι εξετάσεις θα προσδιορίσουν ασφυκτικά τη θέση και του «πολλαπλού
βιβλίου». Εκείνο, ωστόσο, που χρειάζεται να σχολιάσουμε είναι η άποψη ότι το
«πολλαπλό βιβλίο» είναι σημαντική καινοτομία για το ελληνικό σχολείο και πως
θα εμπλουτίσει δραστικά την εκπαιδευτική διαδικασία. Κάτι τέτοιο δεν ισχύει.
Το «πολλαπλό βιβλίο» έχει άτυπα καθιερωθεί πολλά χρόνια τώρα, με τη μορφή των
«παρα-σχολικών» βοηθημάτων που εκδίδονται από τους εκδοτικούς οίκους. Πόσους
τίτλους προμηθεύονται κάθε χρόνο μαθητές/τριες και εκπαιδευτικοί;

Στο μάθημα της Έκθεσης τα τελευταία χρόνια, παρά τον μεγάλο αριθμό
διαφορετικών βοηθημάτων, παρατηρούνταν το φαινόμενο γραπτά μαθητών/τριών από
διάφορα γεωγραφικά διαμερίσματα της χώρας να αντλούν με «νόμιμη αντιγραφή»
αναλύσεις για την ανάπτυξη των σχετικών θεμάτων. Ποιες λύσεις έδωσαν, λοιπόν,
τα πολλαπλά «παρασχολικά» βιβλία στην υπόθεση εμπλουτισμού της εκπαιδευτικής
διαδικασίας;

Ευνόησαν άραγε τη δημιουργία και την ανάπτυξη μιας άλλης σχέσης εκπαιδευτικών
– μαθητών με το βιβλίο; Γιατί τόσο εύκολα «πανηγυρίζουμε» την υιοθέτηση του
πολλαπλού βιβλίου ως σημαντική καινοτομία; Μήπως, τελικά, το ζήτημα του
σχολικού βιβλίου βρίσκεται αλλού;

Τα βιβλία υπάρχουν από τη στιγμή που διαβάζονται. Αν τα βιβλία δεν
διαβάζονταν, δεν θα υπήρχαν ούτε συγγραφείς ούτε εκδότες. Τα βιβλία υπάρχουν
μέσα από τη σχέση της ανάγνωσης και της μελέτης από τη μεριά των αναγνωστών.
Ποια η σχέση, λοιπόν, βιβλίου – αναγνώστη και πώς διαμορφώνεται; Κατ’ αρχήν,
για να κάνει κάποιος ή κάποια σχέση με το βιβλίο πρέπει να το επιθυμεί. Δεν
μπορείς να υποχρεώσεις κάποιον να επιθυμεί: η επιθυμία και η απόλαυση της
ανάγνωσης δεν γίνονται με το ζόρι. Πολλοί γονείς και δάσκαλοι, με τον έναν ή
τον άλλο τρόπο, εξαναγκάζουν τα παιδιά να κάνουν σχέση με το βιβλίο.

Η προσταγή για σχέση με το βιβλίο αναστέλλει ή ακυρώνει την επιθυμία. Ξέρουμε
πως καλοί δάσκαλοι είναι αυτοί που δεν παγιδεύονται ούτε περιορίζονται στις
τυπικές επιταγές του σχολικού προγράμματος για να είναι σε θέση να μεταδώσουν
στα παιδιά κάτι από το πάθος τους για το βιβλίο και τη γνώση.

Τίποτε δεν είναι πιο μεταδοτικό από την επιθυμία και την απόλαυση της γνώσης.
Και οι δάσκαλοι μπορούν να εμπνεύσουν στα παιδιά το ενδιαφέρον και την αγάπη
για το βιβλίο και τη γνώση, φθάνει οι ίδιοι να γνωρίζουν αυτό το ενδιαφέρον
και να έχουν αυτό το πάθος. Κι εδώ βρίσκεται, κατά τη γνώμη μας, ο πυρήνας για
την ανάπτυξη μιας πολιτικής για το βιβλίο. Το ερώτημα που προκύπτει είναι:
ευνοούνται οι εκπαιδευτικοί να αναπτύξουν δημιουργική σχέση με το βιβλίο για
να είναι σε θέση με τη σειρά τους να εμπνεύσουν τους μαθητές/τριές τους; Σ’
αυτό το ερώτημα θα επανέλθουμε σύντομα.

Ο Γιώργος Μαυρογιώργος είναι καθηγητής Παιδαγωγικής στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων.