Παλαιά ερωτήματα ­ νέες πολιτικές

1. Η διά βίου μάθηση προβάλλεται στην Ευρωπαϊκή Ένωση ως νέα πολιτική
αναγκαία για τη μετάβαση στις κοινωνίες / οικονομίες της γνώσης και για την
κοινωνική συνοχή. Η ιδέα όμως της διά βίου μάθησης δεν είναι νέα. Διατυπώθηκε
τον 5ο π.Χ. αιώνα από τους Έλληνες φιλοσόφους ως βασική αρχή αναζήτησης της
γνώσης και της αλήθειας. Έτσι, μια παλιά ιδέα εμφανίζεται ως νέα πολιτική σε
διαφορετικά περιβάλλοντα και με διαφορετικό περιεχόμενο.

2. Για να προσδιορίσουμε το διαφορετικό περιεχόμενο της διά βίου
μάθησης, χρησιμοποιούμε την έννοια της «σμίκρυνσης» του χώρου-χρόνου της
ανθρώπινης εμπειρίας και ειδικότερα την εμπειρία της μάθησης. Η σμίκρυνση του
χώρου-χρόνου της μάθησης αποδίδεται στην ελάττωση του χρόνου της επικοινωνίας
και, κατά συνέπεια, τη μείωση των αποστάσεων. Το φαινόμενο οφείλεται στις
εξελίξεις στα ανθρώπινα μέσα επικοινωνίας, τα οποία περιλαμβάνουν όχι μόνο την
τεχνολογία αλλά και τις κοινωνικές-πολιτισμικές τους διαστάσεις.

Συγκεκριμένα η ανάπτυξη της επικοινωνίας περιλαμβάνει τρεις περιόδους: την
προφορική – γραπτή, την έντυπη, την ψηφιακή – εικονική.

Παράδειγμα πολιτισμού της προφορικής-γραπτής περιόδου αποτελεί η Αρχαία Αθήνα.
Χαρακτηρίζεται από τη δημοκρατία του δήμου, ως «δημόσιας σφαίρας», ως «πόλης
της μάθησης» και από την έννοια της «παιδείας».

Η περίοδος της έντυπης επικοινωνίας άρχισε με την ανακάλυψη της τυπογραφίας,
διάνυσε την Αναγέννηση – Διαφωτισμό και μορφοποιήθηκε στα εθνικά εκπαιδευτικά
συστήματα τον 19ο αιώνα, τα οποία εξελίσσονται σε όλη τη διάρκεια του 20ού
αιώνα.

Η περίοδος της ψηφιακής-εικονικής επικοινωνίας, στην οποία έχουμε εισέλθει,
συνδέεται με δραστικές αλλαγές στην κοινωνία ­ εργασία, οικονομία ­ και
μορφοποιεί έναν καινούργιο εκπαιδευτικό χώρο, τον χώρο της διά βίου μάθησης.

3. Δεν είναι εύκολο να προβλέψει κανείς τη μορφολογία του νέου αυτού
χώρου. Μπορούμε όμως να προσδιορίσουμε μερικές καινούργιες τοπολογίες του,
ώστε να επεξεργασθούμε πολιτικές πρακτικές αντιμετώπισής τους.

Οι τοπολογίες αυτές περιλαμβάνουν:

* Τα παγκόσμια δίκτυα της ροής των πληροφοριών. Τα δίκτυα αυτά θέτουν
ερωτήματα ως προς τις δεξιότητες / γραμματισμούς πρόσβασης και αξιοποίησής
τους, ως προς τη διεύρυνση του περιεχομένου των παραδοσιακών γραμματισμών, τις
νέες μορφές ανισοτήτων κ.ά.

* Τις τοπικότητες. Είναι κατ’ εξοχήν ο χώρος αναπαραγωγής των κοινωνικών
ταυτοτήτων και για τον λόγο αυτό αποτελεί σημαντικό κόμβο στα παγκόσμια δίκτυα
της μάθησης.

Οι δεξιότητες / γραμματισμοί στην οργάνωση τοπικών δικτύων μάθησης, η σύνδεσή
τους με τα παγκόσμια δίκτυα, καθώς και η κοινωνική μάθηση στην οικογένεια και
την εργασία δημιουργούν ένα νέο τυπικό / άτυπο περιβάλλον μάθησης, τις πόλεις
της μάθησης.

Πόλεις της μάθησης είναι εκείνες που αναπτύσσουν τις δεξιότητες των πολιτών
ώστε να συμμετέχουν στις εξελίξεις. Στηρίζονται στην τοπική πολυμορφία και την
παγκόσμια διασύνδεση, ώστε το τοπικό να γίνεται παγκόσμιο και το παγκόσμιο
τοπικό.

Τα ερωτήματα εδώ συνδέονται με την ανάδειξη των τοπικών μορφών μάθησης, την
αναγνώριση των εμπειριών μάθησης που αποκτώνται πέραν του τυπικού συστήματος
κ.ά.

4. Το ταξίδι αυτό στον χρόνο της μάθησης δείχνει ότι βρισκόμαστε πολύ
μακριά από τα περιβάλλοντα στα οποία αναπτύχθηκε αρχικά η ιδέα τής διά βίου
μάθησης. Βρισκόμαστε όμως πολύ κοντά στα θεμελιώδη ερωτήματα που διατυπώθηκαν
τότε, όπως: τι είναι γνώση, τι είναι μάθηση, πώς συνδέονται με τον στόχο της
δημοκρατικής πολιτείας και της αυτο-ανάπτυξης του ατόμου.

Οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι συνεχίζουν να μας υπενθυμίζουν την αξία να θέτει
κανείς τα θεμελιώδη ερωτήματα, επιδιώκοντας νέες απαντήσεις.

Ο Χρίστος Δούκας είναι γενικός γραμματέας Εκπαίδευσης Ενηλίκων του
υπουργείου Παιδείας.