ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Το πέρας του «εκσυγχρονισμού»

Πέντε χρόνια συμπληρώνονται από τότε που η πρόταση του «εκσυγχρονισμού»
μετατράπηκε σε κυβερνητική πράξη. Τον άγριο νεοφιλελευθερισμό της περιόδου
1990-93, ο οποίος οδήγησε την ελληνική κοινωνία σε απόγνωση, διαδέχθηκε από το
1996 ο «ήπιος» εκσυγχρονισμένος νεοφιλελευθερισμός ως ιδεολογική προμετωπίδα
μιας στρατηγικής που θα οδηγούσε τη χώρα ­ θέτοντας ως εθνικό στόχο την ΟΝΕ ­
στο «κράτος» των ιδιωτών της αγοράς και των μηχανισμών του παγκοσμιοποιούμενου
ανταγωνισμού.

Με βάση αυτή τη «ρεαλιστική» ­ ή καλύτερα κυνική ­ επαγγελία της «μέσης λύσης»
που απαιτούσαν οι καιροί, διαμορφώθηκε τον Σεπτέμβριο του 1996 μια ευρεία
κοινωνική συσπείρωση που περιέλαβε τόσο ένα σημαντικό τμήμα της παραδοσιακής
βάσης του ΠΑΣΟΚ όσο και νέα αναδυόμενα στρώματα της αγοράς, που φιλοδοξούν να
αποτελέσουν μελλοντικά μια κυρίαρχη «νέα μέση τάξη». Όμως, αυτή η κοινωνική
συσπείρωση δεν αποτέλεσε ποτέ μια ισχυρή κοινωνική συμμαχία, που μπορούσε να
συγκροτηθεί με βάση κοινούς αναπτυξιακούς και κοινωνικούς στόχους, αλλά
διαμορφώθηκε ως απλή «συνάθροιση προσδοκιών».

Εδώ ακριβώς αναδεικνύεται το πρώτο στρατηγικό σφάλμα της ηγεσίας των
εκσυγχρονιστών. Οι οποίοι όχι μόνο δεν προώθησαν ένα σύγχρονο κοινωνικό
συμβόλαιο, αλλά αντίθετα απελευθέρωσαν, χωρίς προγραμματισμό, τους μηχανισμούς
της αγοράς, δημιουργώντας ισχυρά ρήγματα και αντιθέσεις στο ίδιο το κοινωνικό
«μπλοκ» που τους οδήγησε στην εξουσία.

Στηριγμένο στη σχηματική αυτή κοινωνική «συμμαχία» ­ και με πειθαναγκαστικό
στόχο την ΟΝΕ ­ το εκσυγχρονιστικό εγχείρημα έφθασε ασθμαίνοντας μέχρι τις
εκλογές του Απριλίου του 2000. Στις εκλογές αυτές το ΠΑΣΟΚ διαπίστωσε την
απώλεια της συνοχής της κοινωνικής του βάσης και επικράτησε οριακά λόγω της
κατοχής της εξουσίας ­ δηλαδή με όρους πολιτικού κυνισμού ­, αλλά και της
αντιδεξιάς παράδοσης, που ενεργοποιήθηκε τα τελευταία 24ωρα.

Από την ιστορική αυτή «στιγμή» καταρρέουν οι όποιες ψευδαισθήσεις.

Και όμως η ηγετική ομάδα του «εκσυγχρονισμού» κινούμενη προς την αντίθετη
κατεύθυνση διαπράττει το δεύτερο στρατηγικό σφάλμα: Θεωρεί ότι η νέα περίοδος
είναι ευνοϊκή για την προώθηση ακραίων νεοφιλελεύθερων πολιτικών (εργασιακό,
ασφαλιστικό, ιδιωτικοποιήσεις κ.λπ.) ­ τοποθετώντας μάλιστα για τον σκοπό αυτό
σε κρίσιμες κυβερνητικές θέσεις τους «εμπίστους». Παράλληλα, επιχειρεί την
προώθηση μιας νέας «ηγετικής ομάδας», αμιγώς εκσυγχρονιστικής, ώστε να
εξαλειφθούν οι τελευταίοι «προμαχώνες» του παραδοσιακού ΠΑΣΟΚ και να
προχωρήσει ακώλυτα στο μέλλον το νεο-εκσυγχρονισμένο ΠΑΣΟΚ.

Το μόνο που δεν υπολόγισαν ήταν το κοινωνικό κόστος της νεοφιλελεύθερης
πολιτικής, αφού η πλειοψηφία των εργαζομένων είχε ήδη ξεπεράσει τα όριά της.

Η κοινωνική αντίδραση που εκδηλώθηκε στο Ασφαλιστικό αποτέλεσε την επίσημη
έκφραση της κοινωνικής απονομιμοποίησης της κυβερνητικής πολιτικής, που είχε
ήδη συντελεσθεί. Η επίπλαστη κοινωνική συμμαχία διερράγη. Το κυβερνητικό ΠΑΣΟΚ
δεν εμπιστεύονται πια ούτε τα παραδοσιακά κοινωνικά του ερείσματα, αλλά ούτε
και τα νέα «αγοραία» στρώματα που θεωρούν ότι το ΠΑΣΟΚ δεν μπορεί να προωθήσει
με ταχείς ρυθμούς το μονεταριστικό πρότυπο.

Το ΠΑΣΟΚ βιώνει σήμερα μια πρωτόγνωρη κρίση κοινωνικής αντιπροσώπευσης και όχι
μια κρίση εσωκομματικής νομιμοποίησης, όπως την ερμηνεύει ο Πρωθυπουργός. Και
οι λανθασμένες εκτιμήσεις εντείνουν το αδιέξοδο και οδηγούν σε λάθος επιλογές.

Το κρίσιμο στοιχείο για το ΠΑΣΟΚ δεν είναι οι συσχετισμοί του Συνεδρίου ­ στο
οποίο οδηγούνται «δειλοί, μοιραίοι κι άβουλοι αντάμα, προσμένοντας ίσως κάποιο
θάμα» (Βάρναλης) ­, αλλά η επανοικοδόμηση μιας νέας κοινωνικής συμμαχίας που
θα εδραιώνεται στη δίκαιη αναδιανομή, στη σύγχρονη παραγωγική ανάπτυξη, στη
δημιουργία θέσεων εργασίας, στην ασφάλεια του πολίτη. Σε προϋποθέσεις δηλαδή
που είναι διαμετρικά αντίθετες προς το σημερινό νεοφιλελεύθερο πρότυπο.

Το ιστορικό ερώτημα είναι αν το ΠΑΣΟΚ έχει τις δυνάμεις να προχωρήσει σε
ριζικές ανατροπές ή θα οδηγηθεί σ’ ένα νέο συμβιβασμό που θα το διατηρήσει
στην εξουσία μέχρι τις επόμενες εκλογές. Το ερώτημα δηλαδή είναι: «Όλοι μαζί
στην εξουσία» ή «όλοι μαζί για την κοινωνία»; Και σ’ αυτό το ερώτημα έχει
δοθεί δυστυχώς σιωπηρά η απάντηση.

Ο Μενέλαος Γκίβαλος είναι επίκουρος καθηγητής της Πολιτικής Επιστήμης
του Πανεπιστημίου Αθηνών