Διαστάσεις «Δωρεάν πρόοδος δεν υπάρχει»

Χανς Μάγκνους Εντσενσμπέργκερ: «Η εποχή μας δεν έχει ανάγκη από παντογνώστες»

Όταν όλες οι μεγάλες εφημερίδες έκαναν πέρυσι αφιερώματα για τη νέα χιλιετία,
ρώτησαν και τον Χανς Μάγκνους Εντσενσμπέργκερ πώς φαντάζεται τη νέα εποχή.
«Αυτή η ερώτηση είναι δύο νούμερα πιο μεγάλη από μένα», απάντησε εκείνος. Ο
ηλικίας 71 ετών συγγραφέας δεν κρύβει την ενόχλησή του για τους διανοουμένους
που παρουσιάζονται ως προφήτες. Ο ίδιος μπορεί να είναι ποιητής και κριτικός,
δημοσιογράφος και λογοτέχνης, εκδότης και θεατρικός συγγραφέας, αλλά δεν
θεωρεί τον εαυτό του ειδικό σε τίποτα. Κι όταν χρειάζεται μια έγκυρη γνώμη,
ρωτά την κυρία που πουλά τσιγάρα και εφημερίδες στο καπνοπωλείο δίπλα στο
σπίτι του. Μπορεί να μην έχει σπουδαία μόρφωση, αλλά διαθέτει μια σπάνια
κριτική άποψη για τα πράγματα.

Μετά την κατάρρευση των πολιτικών ιδεολογιών, λέει ο Εντσενσμπέργκερ στη
Στάμπα, η νέα ουτοπία είναι η επιστήμη. Οι επιστήμονες υπόσχονται τα
πάντα, ότι θα θεραπεύσουν όλες τις αρρώστιες, ότι θα κάνουν τον άνθρωπο
αθάνατο, και για πρώτη φορά φαίνονται ικανοί να εκπληρώσουν τις υποσχέσεις
τους. Μόνο που δεν υπάρχει δωρεάν πρόοδος, κάθε πρόοδος έχει τους κινδύνους
της. Η κοινωνία δεν μπορεί να δεχθεί άκριτα αυτά τα πράγματα, πρέπει να
προβληματιστεί γύρω απ’ αυτά που έχουμε ανάγκη, αλλά κι αυτά που συμβιβάζονται
με την ανθρώπινη φύση. Αν οι επιστήμονες θέλουν να τοποθετήσουν ένα τσιπάκι
στον εγκέφαλο, αυτό θα επιφέρει μία μετάλλαξη, και ο καθένας θα πρέπει να έχει
το δικαίωμα να πει ευχαριστώ πολύ, δεν θα πάρω. Η δημιουργία του νέου
ανθρώπου, μια αποστολή στην οποία απέτυχε παταγωδώς ο κομμουνισμός, δεν είναι
δουλειά ούτε των χημικών ούτε των γενετιστών.

Αυτά τα προβλήματα, όμως, δεν λύνονται με την επιβολή περιορισμών. Για να
υπάρξει μια σοβαρή αντίδραση, θα πρέπει (δυστυχώς) να συναντήσουμε τα πρώτα
τέρατα στους δρόμους. Μια κοινωνία δεν μαθαίνει ποτέ αυθόρμητα, παρά μέσα από
εμπειρίες, που είναι συχνά βίαιες. Η γερμανική κοινωνία χρειάστηκε δύο
παγκοσμίους πολέμους για να καταλάβει ότι ο μιλιταρισμός δεν είναι πολύ καλή
ιδέα. Σήμερα έχει πια συνειδητοποιήσει ότι είναι προτιμότερο να εξάγεις
Μερσεντές παρά άρματα μάχης. Η διαδικασία, όμως, ήταν πολύπλοκη, χρειάστηκαν
θυσίες.

Αισιόδοξος ή απαισιόδοξος; Ο Εντσενσμπέργκερ αρνείται να διαλέξει. Και οι δύο
κατηγορίες, λέει, είναι κάπως πρωτόγονες. Αυτό που απορρίπτει είναι η
καταστροφολογία. Ίσως επειδή υπάρχει η ποίηση, το μόνο προϊόν με το οποίο δεν
μπορείς να κάνει μπίζνες. Όσο κι αν διώκονται ή χλευάζονται οι ποιητές, η
ποίηση θα υπάρχει πάντα, κανείς δεν μπορεί να την καταργήσει, η εξουσία είναι
υποχρεωμένη τουλάχιστον να την ανεχθεί. Το ίδιο ισχύει για τη γαστρονομία:
δίπλα στα ΜακΝτόναλντ’ς θα υπάρχουν πάντα εστιατόρια όπου μπορείς να τρως
καλά. Μια συγκεκριμένη μειοψηφία έχει ανάγκη από τα δικά της μέσα. Και είναι
μια πελατεία αρκετά σταθερή.