Ένα έγκλημα χωρίς θύμα, αλλά με τιμωρία!

Η ΠΟΡΕΙΑ της Ολλανδίας προς ένα είδος «ανοιχτής κοινωνίας» έχει προκαλέσει
πολλές συζητήσεις. Στο Άμστερνταμ, τα μαλακά ναρκωτικά διατίθενται ελεύθερα. Η
πορνεία είναι νομιμοποιημένη. Η ομοφυλοφιλία δεν επισύρει διακρίσεις.
Πρόσφατα, καλύφθηκε νομοθετικά ακόμη και το θέμα της ευθανασίας, προκαλώντας
διεθνώς επιφωνήματα, κραυγές και θαυμαστικά. Είναι η Ολλανδία ένα είδος
«κοινωνικού εργαστηρίου», όπως αναρωτιόταν σε άρθρο της η ιταλική «Reppublica»
­ ή μήπως παράδειγμα προς αποφυγήν; To βέβαιο είναι ότι τα κοινωνικά
διλήμματα, τα οποία έχουν αντιμετωπίσει οι Ολλανδοί, απασχολούν και άλλες
χώρες, ανάμεσά τους και την Ελλάδα. Ο δημόσιος διάλογος εξελίσσεται σε ένα
ηθικό και πολιτικό ναρκοπέδιο.

Το 1979 μια ανασκαφή αρχαιολογικού τόπου στο Περού έφερε στην επιφάνεια ένα
ενδιαφέρον εύρημα. Επρόκειτο για ένα κομμάτι αρχαίου αγγείου όπου
απεικονιζόταν ένα λάμα, το οποίο μασούσε ένα φύλλο κόκας. Το τετράποδο λάμα
παρατηρούσε ένας Ινδιάνος με τα χέρια διάπλατα και το στόμα ορθάνοιχτο.

Την έκπληξη του Ινδιάνου μοιράζεται σήμερα όποιος πληροφορείται ότι, σύμφωνα
με έρευνες ειδικών επιστημόνων, όλο το ζωικό βασίλειο αναζητεί και απολαμβάνει
τα ναρκωτικά στη φυσική, μη επεξεργασμένη, μορφή τους. Από τα έντομα που
εφορμούν μανιωδώς στα λιβάδια όπου καλλιεργείται ινδική κάνναβης έως τα
βουβάλια που μασούν τις παπαρούνες από τις οποίες παράγεται όπιο μέσα στα
νεροχώραφα, η ροπή προς τις λεγόμενες ψυχοτροπικές ουσίες είναι τόσο ισχυρή,
ώστε να γίνεται λόγος για «τέταρτη ορμή» (οι άλλες τρεις λέγεται πως είναι η
πείνα, η δίψα και η ερωτική επιθυμία). Ο όρος καταγράφεται στο βιβλίο του
Αμερικανού ψυχο-φαρμακολόγου Ρόναλντ Σίγκελ «Τοξίνωση ­ Ζώντας σε αναζήτηση
τεχνητών παραδείσων» (εκδότης Ε.Ρ. Dutton), το οποίο είχε κυκλοφορήσει πριν
από μερικά χρόνια.

Ο Σίγκελ γράφει για τους ασυμμετρικούς ιστούς των αραχνών στις οποίες δίνεται
LSD. Την προθυμία με την οποία οι γάτες προσέρχονται για να «τρυπηθούν» ξανά
με μορφίνη, ενώ αντιστέκονται στις πρώτες ενέσεις. Την τάση των ποντικών στους
οποίους παρέχεται ελεύθερα αλκοόλ να το απολαμβάνουν πριν από το φαγητό («η
ώρα του κοκτέιλ») ή πριν να κοιμηθούν (το γνωστό αγγλιστί ως «nightcup»).

Τα μορφινομανή περιστέρια

Τουρίστας χαμένος στα σύννεφα της μαριχουάνας, σε καφενείο του Άμστερνταμ. Οι επικριτές των Ολλανδών μιλούν για ναρκω-τουρισμό

Το μελαγχολικό συμπέρασμα του συγγραφέα είναι ότι «κηρύσσοντας πόλεμο στα
ναρκωτικά ή το αλκοόλ δεν πηγαίνουμε μόνο κόντρα στην ανθρώπινη φύση», αλλά
στην ίδια τη λογική της ζωής. Άνθρωποι και ζώα αναζητούν τις ψυχοτροπικές
ουσίες, ως αντίδοτο στο άγχος ή ως πηγή απόλαυσης ­ αδιαφορώντας πλήρως για
τις συνέπειες που είναι τελικά επιβαρυντικές για τον οργανισμό.

Οι δρόμοι του «ναρκω-τουρισμού»

Οι διαπιστώσεις του Σίγκελ για τους τετράποδους ή φτερωτούς χρήστες (τα
μορφινομανή περιστέρια, λέγεται, «βλέπουν» κυανά γεωμετρικά σχήματα) είναι
άλλη μια έκφραση της διεθνούς απόγνωσης μπρος στην αναποτελεσματικότητα της
καταστολής των ναρκωτικών. Η κατάσταση αυτή είναι εμφανής στις Ηνωμένες
Πολιτείες, γιατί η Ουάσιγκτον, περισσότερο από κάθε άλλη χώρα, έχει κηρύξει
πόλεμο στα ναρκωτικά. Ίσως να μην υπάρχει πιο γραφικό τεκμήριο της
γενικευμένης απογοήτευσης από την ταινία «Traffic», η οποία σάρωσε φέτος τα
βραβεία Όσκαρ.

Στον αντίποδα της αμερικανικής μαχητικότητας βρίσκεται εδώ και μερικές
δεκαετίες το λεγόμενο «ολλανδικό μοντέλο». Η προοδευτική αντιμετώπιση των
ναρκωτικών ξεκινάει από τη διάκρισή τους σε «μαλακά» (ινδική κάνναβης, χασίς,
μαριχουάνα και τα συναφή) και «σκληρά» (κοκαΐνη, ηρωίνη, LSD και
παραισθησιογόνα ή νέα συνθετικά «designer» ναρκωτικά όπως το «έκσταση»). Η
ολλανδική νομοθεσία απαγορεύει μεν τα σκληρά ναρκωτικά, επιτρέπει όμως κατοχή
μέχρι 5 γραμμαρίων ινδικής κάνναβης, η οποία διατίθεται στα, διάσημα πλέον,
καφέ του Άμστερνταμ.

Η ολλανδική ανεκτικότητα εκνευρίζει τους Γάλλους, τους Αμερικανούς και όλους
τους υπέρμαχους της ποινικοποιημένης καταστολής, που χαρακτηρίζουν το
Άμστερνταμ ως κέντρο «ναρκω-τουρισμού» και αναζητούν στατιστικές που να
αποδεικνύουν ότι η εγκληματικότητα στην Ολλανδία είναι δυσανάλογα υψηλή. Όσο
όμως ο διεθνής πόλεμος των ναρκωτικών μετράει την αύξηση του αριθμού χρηστών
και θανάτων, τόσο η ήπια ολλανδική προσέγγιση κερδίζει οπαδούς.

Το φιάσκο της ποτοαπαγόρευσης

Οι δύο όψεις του χαμένου πολέμου των ναρκωτικών: η Κάθριν Ζέτα Τζόουνς στην πολυβραβευμένη ταινία «Traffic» και (κάτω) ένας κομάντο σε φυτεία κοκαΐνης στην Κολομβία

Η παράλληλη προσέγγιση ναρκωτικών και αλκοόλ δεν περιορίζεται σε φιλοσοφικές
προσεγγίσεις, αλλά έχει και πρακτική πολιτική διάσταση. Στη διάρκεια του
Μεσοπολέμου, η πουριτανική Αμερική επέβαλε την περίφημη «ποτοαπαγόρευση» με τη
φιλοδοξία να καταστείλει πλήρως τη χρήση αλκοόλ. Αποτέλεσμα; Όσοι έπιναν λίγο,
σταμάτησαν να πίνουν εντελώς. Όσοι όμως είχαν πάθος με το αλκοόλ συνέχισαν να
το βρίσκουν, αφού παραγόταν παρανόμως σε διάφορα εργαστήρια. Αυτό είχε πολλές
δυσάρεστες συνέπειες. Η αυτοσχέδια παραγωγή δημιούργησε πολύ σκληρότερα (και
εθιστικά) ποτά. Ακόμη χειρότερα: τα αστρονομικά «μαύρα» έσοδα δημιούργησαν
ουσιαστικά το οργανωμένο έγκλημα, αφού η ιταλική Μαφία, που ως τότε πουλούσε
τοπικά προστασία ή ήλεγχε την πορνεία, για πρώτη φορά βρέθηκε να κάνει μπίζνες
σε εθνικό επίπεδο. Αντί να λύσει το πρόβλημα η «ποτοαπαγόρευση» το
χειροτέρευσε. Η κατανάλωση αλκοόλ επετράπη ξανά κάποια στιγμή ­ αλλά η Μαφία
έμεινε.

Η καταστολή αυξάνει τα θύματα

Μάρκες – Σόρος. Ο μάγος του ρεαλισμού και ο Μίδας του χρηματιστηρίου ομοφωνούν ότι η καταστολή αυξάνει τα θύματα

Οι παραπάνω διαπιστώσεις φωτίζουν τον ισχυρισμό ότι «ο πόλεμος κατά των
ναρκωτικών αυξάνει τα θύματα». Η άποψη κερδίζει έδαφος διεθνώς και την
προσυπογράφουν πλέον προσωπικότητες τόσο διαφορετικές όσο οι συγγραφείς
Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες και Γκίντερ Γκρας, αμφότεροι νομπελίστες, ο μίδας των
χρηματιστηρίων Τζορτζ Σόρος ή ο πρώην γενικός γραμματέας του ΟΗΕ Χαβιέ Πέρες
ντε Κουεγιάρ. Μάλιστα, η ηπιότερη εκδοχή της αποποινικοποίησης, που
περιορίζεται στην ινδική κάνναβη, θεωρεί ότι η νομιμοποίησή της θα
λειτουργήσει ως ανάχωμα στα «σκληρά» ναρκωτικά. Σχετική συζήτηση είναι σε
εξέλιξη στη Βρετανία, όπου είχε ξεκινήσει εκστρατεία υπέρ της
αποποινικοποίησης η εφημερίδα «Independent on Sunday». Όταν ο αρχηγός των
Συντηρητικών Ουίλιαμ Χέιγκ δήλωσε ότι «η κάνναβης καταστρέφει ζωές», επώνυμοι
δημοσιογράφοι προσφέρθηκαν να κατονομάσουν βουλευτές του κόμματός του που
κάνουν χρήση, χωρίς αυτό να έχει επηρεάσει σε τίποτε την επιτυχημένη
σταδιοδρομία τους.

«Να δούμε το θέμα από μηδενική βάση»

Η αντίληψη που αντιμετωπίζει τα ναρκωτικά ως κοινωνικό πρόβλημα και όχι ως έγκλημα αποδίδει μεγάλη σημασία στο ρόλο θεραπευτικών κοινοτήτων και κέντρων υποστήριξης, όπως το «Άρσις»

Μια χώρα που επιλέγει την αποποινικοποίηση, καθίσταται ιδιαίτερα ευάλωτη
απέναντι σε γειτονικά κράτη όπου ισχύει η καταστολή και ανθούν οι μαφίες
διακίνησης. Το Άμστερνταμ δεν είναι μόνο γνωστό ως προοδευτική πόλη, αλλά και
ως προορισμός του παγκόσμιου «ναρκωτουρισμού». Το πρόβλημα επιτείνεται από τις
νέες πραγματικότητες που έχει δημιουργήσει το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Πώς
μπορεί να αποποινικοποιήσει η Ελλάδα τα ναρκωτικά, όταν η Αλβανία τελεί υπό
μόνιμη κατάρρευση και αποτελεί επικράτεια, συμπεριλαμβανομένου του
Κοσσυφοπεδίου, όπου ανθεί το λαθρεμπόριο ηρωίνης; Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι
το γεγονός ότι η φιλελεύθερη συμπεριφορά απέναντι στην ινδική κάνναβη είναι
κομμάτι της νοοτροπίας εκείνων που ήταν «παιδιά των λουλουδιών» τα χρόνια της
δεκαετίας του ’60. Είναι περίπου οι ίδιοι που σήκωσαν τα χέρια μπρος στα
συνθετικά ναρκωτικά της σημερινής νεολαίας, όπως το «έκσταση», που, παρά τις
διαμαρτυρίες των πιτσιρικάδων, χαρακτηρίζεται «σκληρό», άρα παράνομο.

Αύξηση τζίρου… και θανάτου

Η συζήτηση στη χώρα μας παραμένει μετέωρη. Στο μεταξύ, οι τοξικομανείς
περιφέρονται σαν φαντάσματα «εις το φως της ημέρας» (κατά το γνωστό πεζό του
Κ.Π. Καβάφη) στο κέντρο της Αθήνας. «Το να τους μαζέψει η Αστυνομία είναι
υπόθεση ωρών», ισχυρίζονται στο υπουργείο Δημόσιας Τάξης, αλλά σε μερικές ώρες
οι περισσότεροι θα είναι πάλι στους δρόμους. Ακόμη και η φυλάκιση δεν
πρόκειται να τους βοηθήσει να αποτοξινωθούν ­ το αντίθετο μάλλον. Το πρόβλημα
των ναρκωτικών δεν λύνεται με συλλήψεις των χρηστών, οι οποίοι χρειάζονται
κυρίως βοήθεια, ψυχική υποστήριξη, αποτοξίνωση και επανένταξη. Άρα η πολιτική
της αστυνομικής καταστολής χρειάζεται να συμπληρωθεί με μια ανθρωπιστικού
χαρακτήρα παρέμβαση. Οι παρατηρήσεις αυτές φωτογραφίζουν ουσιαστικά τους
προβληματισμούς και την κοινωνική ευαισθησία του υπουργού Δημόσιας Τάξης Μιχ.
Χρυσοχοΐδη. Στο υπουργείο Δημόσιας Τάξης παραδέχονται ότι «η εμμονή στην
αστυνόμευση μάς έχει φέρει σε αδιέξοδο». Ακόμη χειρότερα: «Δεν μπορεί να
μειώσει τους θανάτους». Λέγεται μάλιστα ότι ίσως είναι ώρα να δούμε το ζήτημα
«από μηδενική βάση», ως αντικείμενο κοινωνικής ­ και όχι αστυνομικής ­
πολιτικής, η οποία να συνδιαμορφωθεί από περισσότερα υπουργεία. Όσο περνά,
πάντως, ο χρόνος το πρόβλημα μεγαλώνει. Σύμφωνα με ορισμένους υπολογισμούς, ο
ετήσιος τζίρος στη χώρα μας από το εμπόριο ηρωίνης μόνο υπερβαίνει τα 400 δισ.
δρχ., ενώ με τη διακίνηση ναρκωτικών φαίνεται να σχετίζεται άμεσα ή έμμεσα
μέχρι και το 50% της εγκληματικότητας εν Ελλάδι. Όπως είχε δηλώσει
χαρακτηριστικά ο Πρωθυπουργός Κ. Σημίτης, απαντώντας σε σχετική ερώτηση στη
Βουλή, «είμαστε ανοιχτοί σε κάθε καινοτόμο και αποδοτική υπόδειξη που,
χωρίς να διίσταται προς τις ευαισθησίες της ελληνικής κοινωνίας, θα
συμβάλλει στην ελαχιστοποίηση των επιπτώσεων των ναρκωτικών στη χώρα μας.
Κρίσιμος παράγων θα είναι η εξέλιξη των αντιλήψεων της ελληνικής κοινής γνώμης
για τα ναρκωτικά. Το ερώτημα είναι πόσα θύματα θα πρέπει ακόμη να θρηνήσουμε
και αν αυτό θα προκαλέσει αλλαγή νοοτροπίας.

Αποποινικοποίηση: Από τον Τζον Στιούαρτ Μιλ στον Στέφανο Μάνο

Παπανδρέου: Απτόητος

Χωρίς αμφιβολία, ο διάλογος για τα ναρκωτικά δεν είναι ευχάριστος και το
δίλημμα «αποποινικοποίηση ή καταστολή» δεν έχει εύκολη απάντηση. Αναπόφευκτα,
οι ανοδικές στατιστικές και η θέα εξαθλιωμένων χρηστών στην Ομόνοια έχουν
προκαλέσει έναν έντονο σχετικό δημόσιο διάλογο και στην Ελλάδα τα χρόνια της
δεκαετίας του ’90.

Το θέμα τέμνει οριζόντια το πολιτικό σκηνικό, αφού υπέρμαχοι της μιας ή της
άλλης άποψης υπάρχουν σε όλα τα κόμματα. Την εμμονή στην καταστολή είχε
συνοψίσει παλαιότερα, με τη γνωστή του παραστατικότητα, ο Ευάγ. Γιαννόπουλος
προσερχόμενος στη Βουλή ως υπουργός Δικαιοσύνης: «Δεν θα αφήσουμε την Ελλάδα
να γίνει τεκές!». Από την άλλη πλευρά, αυξάνονται οι υπέρμαχοι της
αποποινικοποίησης. Είναι γνωστές οι απόψεις του Γιώργου Παπανδρέου για τα
μαλακά ναρκωτικά και την ινδική κάνναβη.

Δαμανάκη: Πρόταση νόμου

Παρά τις έντονες κατά καιρούς δημόσιες αντιδράσεις, ο υπουργός Εξωτερικών
επανέρχεται στο θέμα σε κάθε συνέντευξή του ή άλλη ευκαιρία. Έτσι χαιρέτισε ως
«σημαντική και χρήσιμη» την πρόταση νόμου (49 άρθρων) για διαχωρισμό των
ναρκωτικών και ανοχή προς την ινδική κάνναβη, την οποία επεξεργάστηκε η Μαρία
Δαμανάκη και συνυπέγραψαν τελικά μαζί της βουλευτές από το ΠΑΣΟΚ, όπως ο Στ.
Μπένος και ο Σπ. Βούγιας, την Ν.Δ., όπως ο Π. Τατούλης και τον ΣΥΝ, όπως ο Φ.
Κουβέλης. Η πρωτοβουλία, όπως επεσήμανε και ο Παπανδρέου, «δίνει τη δυνατότητα
να συζητηθεί χωρίς κομματικές περιχαρακώσεις» το θέμα.

Χρυσοχοΐδης: Κοινωνική ευαισθησία

Από την πλευρά του, ο Στέφανος Μάνος, συνεπής με τη φιλελεύθερη ιδεολογία,
έχει προτείνει «την αποποινικοποίηση της χρήσης όλων ανεξαρτήτως των
εξαρτητικών και τοξοεξαρτητικών ουσιών».

Μάνος: Φιλελεύθερος

Η τοποθέτηση αυτή αποτελεί ουσιαστικά το κλειδί για την κατανόηση της
συζήτησης. Θεμελιωμένη στη φιλοσοφία του Τζον Στιούαρτ Μιλ, η φιλελεύθερη
άποψη αντιλαμβάνεται τη χρήση των ναρκωτικών ως ελεύθερη επιλογή του χρήστη, ο
οποίος αναγνωρίζει και αποδέχεται τους κινδύνους. Στο κάτω-κάτω της γραφής, η
συμμετοχή σε αγώνες αυτοκινήτου, η ελεύθερη πτώση με αλεξίπτωτο ή η ορειβασία
δεν έχουν κινδύνους; Και δεν ισχύει το ίδιο, μακροπρόθεσμα φυσικά, με το
αλκοόλ ή το τσιγάρο, η κατανάλωση των οποίων δεν συνιστά αξιόποινη πράξη;
Σύμφωνα με τη λογική αυτή, η χρήση ναρκωτικών αποτελεί «έγκλημα χωρίς θύμα». Η
ανάλυση αυτή, αποδεσμευμένη πλήρως από την ηθική, παρακολουθεί το θέμα των
ναρκωτικών μέσα από την οπτική της βλάβης.

Η ταυτότητα

ΕΡΩΤΗΜΑ: «Μπορεί η αστυνόμευση να λύσει το πρόβλημα;»

ΥΠΕΡ: Δεν δημιουργεί βλάβη στο κοινωνικό σύνολο

ΚΑΤΑ: «Η κάνναβη καταστρέφει ζωές»

ΞΕΝΟ ΠΡΟΤΥΠΟ: Ολλανδία

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΡΟΤΥΠΟ: Θεραπευτικές κοινότητες

ΠΡΟΣΩΠΟ ΤΗΣ ΣΤΙΓΜΗΣ: Μαρία Δαμανάκη

ΜΥΘΟΣ: Το περουβιανό λάμα που μασούσε φύλλα χασίς

ΛΕΞΗ-ΚΛΕΙΔΙ: Μεθαδόνη

ΝΕΟΛΟΓΙΣΜΟΣ: Συνθετικά ναρκωτικά

ΑΡΙΘΜΟΣ: Το 50% της εγκληματικότητας στην Ελλάδα συνδέεται με τα
ναρκωτικά

ΣΛΟΓΚΑΝ: «Ο πόλεμος κατά των ναρκωτικών αυξάνει τα θύματα»