ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Χωροταξία και πολίτης

Ο χωροταξικός και πολεοδομικός σχεδιασμός, δυστυχώς, στη χώρα μας δεν έχουν
καταξιωθεί στη συνείδηση του πολίτη ως απαραίτητες δημόσιες πολιτικές για την
προστασία του δημόσιου χώρου, του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος, αλλά
και για την προώθηση της βιώσιμης ανάπτυξης.

Αντίθετα, είτε εκλαμβάνονται ως περιορισμοί του κράτους, που πρέπει κατ’
ανάγκην να γίνουν αποδεκτοί, είτε ­ συνηθέστερα ­ αντιμετωπίζονται ως εμπόδια
που επιδιώκεται να αρθούν (νομίμως ή παρανόμως) προκειμένου να ικανοποιηθούν
μεμονωμένες ατομικές επιδιώξεις. Η αντίληψη αυτή αντανακλάται στη συνεχιζόμενη
υποβάθμιση του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος, στο έλλειμμα και
απαξίωση του δημόσιου χώρου, στην υποβάθμιση της ποιότητας ζωής, ειδικά στα
μεγάλα αστικά κέντρα.

Τα αίτια αυτής της κατάστασης οφείλονται στην ιδιότυπη κυριαρχία της
αξιοποίησης της ατομικής ιδιοκτησίας στη γη εις βάρος του δημόσιου χώρου και
στη βραχυπρόθεσμη κερδοσκοπική λογική των ιδιωτικών επενδύσεων που
εξωτερικεύουν σημαντικό μέρος του κόστους στο περιβάλλον (π.χ. απόρριψη
αποβλήτων από βιομηχανίες). Πρωταγωνιστές αυτής της εξατομικευμένης στάσης
είναι τόσο ισχυρά οικονομικά συμφέροντα (π.χ. ιδιοκτήτες μεγάλων εκτάσεων γης,
κατασκευαστικές εταιρείες, εταιρείες επενδύσεων ακινήτων, επιχειρηματίες,
μεγάλοι επενδυτές κ.ά.) όσο και πολλοί μικροϊδιοκτήτες γης (π.χ. καταπατητές,
ιδιοκτήτες αυθαιρέτων κ.ά.), που επωφελούνται της έλλειψης ρυθμίσεων.

Εδώ ακριβώς έγκειται και η σοβαρή ευθύνη του κράτους και της Τοπικής
Αυτοδιοίκησης, που αδυνατούν να εφαρμόσουν εγκαίρως τον πολεοδομικό και
χωροταξικό σχεδιασμό, ενώ στερούνται πόρων και ανθρωπίνου δυναμικού στους
περιορισμένους μηχανισμούς ελέγχου, τους οποίους διαθέτουν. Το βασικό
πρόβλημα, ωστόσο, είναι η μεγάλη εξάρτηση των πολιτικών θεσμών (Διοίκησης /
Αυτοδιοίκησης) από τους παραδοσιακούς μηχανισμούς του κομματικού συστήματος
και της εκλογικής πελατείας που έχει δημιουργήσει και αναπαράγει. Έτσι,
διαπιστώνουμε προνομιακές ρυθμίσεις του κράτους, οι οποίες υπαγορεύονται από
συγκεκριμένες πολιτικές και οικονομικές δυνάμεις, και οι οποίες βλάπτουν το
περιβάλλον και προκαλούν δικαιολογημένες αντιδράσεις. Παράλληλα, τοπικές
πολιτικές δυνάμεις αδυνατούν να θίξουν εξατομικευμένα συμφέροντα της
μικροϊδιοκτησίας, ανέχονται μεμονωμένες αυθαιρεσίες ισχυρών παραγόντων και
επενδυτών και αδυνατούν να επιλύσουν χρόνια προβλήματα περιβαλλοντικής
υποβάθμισης.

Αναφέρουμε χαρακτηριστικά την ανοχή των νέων αυθαιρέτων στις ακτές και στα
δάση, τις πιέσεις για αποχαρακτηρισμό δασικών εκτάσεων (π.χ. από την Εκκλησία,
οικοδομικούς συνεταιρισμούς, ιδιώτες κ.ά.), τη μη διευθέτηση του σοβαρού
προβλήματος των χιλιάδων ανεξέλεγκτων χωματερών της χώρας. Αντιθέτως, σε άλλες
ανεπτυγμένες χώρες της Δύσης, όπου και εκεί υπάρχουν καπιταλιστικοί όροι
αξιοποίησης της γης, οι χωροταξικές, πολεοδομικές και περιβαλλοντικές
ρυθμίσεις, μέσα από συμμετοχικές διαδικασίες, γίνονται απολύτως σεβαστές στην
εφαρμογή τους. Σε αυτό έχουν συμβάλει δύο παράγοντες:

Πρώτον, ο ιστορικά καταξιωμένος ρόλος του κράτους στη ρύθμιση της σχέσης
δημόσιου – ιδιωτικού στο πεδίο των ιδιοκτησιακών σχέσεων (κάτι που στη χώρα
μας εξακολουθεί να είναι ακόμη ένα ρευστό πρόβλημα προς επίλυση, βλ.
καθυστέρηση στην εξέλιξη του Κτηματολογίου). Δεύτερον, η πολιτική κουλτούρα
όσον αφορά την προστασία του περιβάλλοντος και τη συμμετοχή στις διαδικασίες
λήψης των αποφάσεων ευρύτατων κοινωνικών ομάδων και εκπροσώπων της κοινωνίας
των πολιτών.

Προς αυτήν την κατεύθυνση, της περιβαλλοντικής παιδείας και της δημοκρατικής
συμμετοχής στον χωροταξικό και πολεοδομικό σχεδιασμό, θα πρέπει και στη χώρα
μας να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση, ώστε μεσοπρόθεσμα να δημιουργηθεί μία κουλτούρα
που ο πολίτης θα ενδιαφέρεται και θα προασπίζει τον δημόσιο χώρο, το
πολιτιστικό και φυσικό περιβάλλον και το τοπίο όπως προασπίζει ο ιδιοκτήτης τα
όρια της ιδιοκτησίας του.

Ο Παναγιώτης Γετίμης είναι καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου.