Μεταλλαγμένα συν και πλην

Με πρωτοστατούσα την Ελλάδα και την υπογραφή της Γαλλίας, της Ιταλίας, της
Αυστρίας, της Δανίας και του Λουξεμβούργου, έχει επιβληθεί μορατόριουμ, το
οποίο δεν επιτρέπει την εισαγωγή γενετικά μεταλλαγμένων (διαγονιδιακών) φυτών
στο γεωργικό σύστημα των χωρών της Ε.Ε. Παράλληλα, η Ελλάδα έχει προτείνει στο
Συμβούλιο Υπουργών Περιβάλλοντος της Ε.Ε. τη δημιουργία ζωνών γεωργικής
καλλιέργειας απαλλαγμένων από γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς και την
προώθηση της βιολογικής γεωργίας. Ένας από τους μεγαλύτερους φόβους είναι πως
ο ανταγωνισμός μεταξύ γενετικά τροποποιημένων και ενδημικών φυτών θα μπορούσε
να οδηγήσει στη μείωση ή εξαφάνιση των τοπικών ειδών και στη μείωση της
βιοποικιλότητας.

Ωστόσο, οι φωνές που ζητούν την άρση του μορατόριουμ και επισημαίνουν τα
συγκριτικά πλεονεκτήματα της νέας τεχνολογίας και τα οφέλη που μπορεί να φέρει
η γενετική μηχανική στη γεωργία αυξάνονται διαρκώς. Πολλοί είναι εκείνοι που
υποστηρίζουν πως η Ευρώπη έχει ήδη μείνει πολύ πίσω σε σχέση με τις ΗΠΑ στον
δρόμο της βιοτεχνολογίας και πως, αν καθυστερήσει κι άλλο, το οικονομικό
κόστος θα είναι δυσβάσταχτο. Το κυριότερο επιχείρημα είναι πως η Ευρωπαϊκή
Ένωση, που σήμερα επενδύει τον μισό προϋπολογισμό της για να στηρίξει την
αγροτική παραγωγή, θα βρεθεί, αργά ή γρήγορα, αντιμέτωπη με χώρες όπως οι ΗΠΑ,
ο Καναδάς και η Αργεντινή, οι οποίες, καλλιεργώντας γενετικά τροποποιημένα
φυτά, θα είναι σε θέση να φέρουν στην αγορά περισσότερα προϊόντα, σε
χαμηλότερες τιμές.

Ζητείται ασφάλεια

1. Τα γενετικά τροποποιημένα φυτά είναι είδη φυτών με νέες ιδιότητες, τα
οποία δημιουργούνται απομονώνοντας επιλεγμένα γονίδια από έναν οργανισμό
(ζωικό, φυτικό, έντομο ή μικρόβιο) ή από έναν ιό και εισάγοντάς τα στον ίδιο ή
σε άλλον οργανισμό.

2. Τα γενετικά μεταλλαγμένα φυτά είναι σχεδιασμένα έτσι ώστε να είναι
ανθεκτικά σε ζιζανιοκτόνα, σε βλαβερούς μικροοργανισμούς, να αναπτύσσονται σε
αντίξοες συνθήκες ή να παράγουν τροφή με ειδική σύσταση (για παράδειγμα το
ρύζι, με ενσωματωμένα τα γονίδια της βιταμίνης Α).

3. Αν και λίγες, υπάρχουν έρευνες, οι οποίες δείχνουν πως δεν μπορεί να
αποκλεισθεί το ενδεχόμενο οι γενετικά τροποποιημένοι οργανισμοί να προκαλέσουν
αλλεργίες, αύξηση της αντίστασης των μικροβίων στα αντιβιοτικά ή την παραγωγή
τοξικών ουσιών.

4. Σε περίπτωση λάθους ή απρόβλεπτων αντιδράσεων εξαιτίας της απελευθέρωσης
γενετικά τροποποιημένων οργανισμών στο περιβάλλον, δεν υπάρχει διαδικασία
απόσυρσης, όπως συμβαίνει με τα φάρμακα ή τα προϊόντα που αποδεικνύονται
επικίνδυνα.

5. Για τον λόγο αυτό, πολλές χώρες της Ευρώπης, αλλά και περιβαλλοντικές
οργανώσεις, ζητούν να τεθεί σε εφαρμογή η αρχή της προφύλαξης, σύμφωνα με την
οποία «κανένα προϊόν δεν θα κυκλοφορεί στην αγορά αν δεν υπάρχουν σαφή
επιστημονικά στοιχεία που να διαβεβαιώνουν ότι είναι ασφαλές για την υγεία».

ΝΙΚΟΣ ΠΑΝΟΠΟΥΛΟΣ

Ας δούμε πού και όχι εάν μας συμφέρει η βιοτεχνολογία

Τα τελευταία χρόνια η τεχνολογία των γενετικά τροποποιημένων καλλιεργειών έχει
“μεταλλαχθεί” σε ένα δαίμονα που κάνει την Ευρώπη (και την Ελλάδα) να τρέμει
από φόβο. Το θέμα έχει διχάσει τους επιστήμονες, το κοινό και τους πολιτικούς
σε υπέρμαχους και πολέμιους, πράγμα που κάνει ιδιαίτερα δύσκολη την κατανόηση
της αλήθειας. Μια προσέγγιση όποιας νέας τεχνολογίας που βασίζεται
αποκλειστικά στην έλλειψη ακόμα και θεωρητικών κινδύνων, σίγουρα θα καταδίκαζε
κάθε τεχνολογία σε θάνατο. Η νομοθεσία που αφορά τα γενετικά τροποποιημένα
φυτά πρέπει να βασίζεται, όπως και κάθε νομοθεσία, σε μια ορθολογική ισορροπία
μεταξύ οφέλους και πιθανού κινδύνου.

Ποτέ στο παρελθόν και σε καμία άλλη μορφή εμπορικής δραστηριότητας δεν υπήρξε
μεγαλύτερο τεχνολογικό χάσμα ανάμεσα στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ απ’ ό,τι σήμερα
όσον αφορά τα γενετικά τροποποιημένα φυτά. Η Ευρώπη, με τη σημερινή της στάση
απέναντι στα γενετικά τροποποιημένα φυτά ­ όπως αυτή φαίνεται από τους
νομοθέτες, τον εμπορικό και βιομηχανικό κόσμο καθώς και το κοινό ­, κινδυνεύει
να δει ένα μεγάλο μέρος της αγροτικής της βιομηχανίας να σβήνει από τον χάρτη
μέσα σε λίγες μόλις δεκαετίες και θα χάσει τον έλεγχο του υπολοίπου προς
όφελος μερικών αμερικανικών κυρίως εταιρειών χημικών. Για να περιγράψουμε την
κατάσταση με μια αναλογία, θα ήταν σαν να αναγκάζαμε τους Ευρωπαίους αγρότες
να χρησιμοποιούν άλογα αντί για τρακτέρ.

Η γενετική τροποποίηση οργανισμών συνιστά μόνο ένα πεδίο εφαρμογής της
Βιοτεχνολογίας. Μια σειρά από άλλες εφαρμογές έχουν πολύ λιγότερο συζητηθεί.
Μία είναι οι “μοριακοί δείκτες”, τμήματα του γενετικού υλικού που
χρησιμοποιούνται σαν συνοδό εργαλείο της κλασικής γενετικής βελτίωσης, της
ταυτοποίησης ποικιλιών και γενετικού υλικού γενικά, της ανίχνευσης και
επιδημιολογίας παθογόνων και παρασίτων. Μήπως είναι καιρός πια να
“μεταλλαχθεί” ο δημόσιος διάλογος με εστίαση στο “πού” (κι όχι στο “εάν”)
μπορεί η Βιοτεχνολογία να συμφέρει τη δική μας εθνική οικονομία;

ΤΑΣΟΣ ΚΟΥΡΑΚΗΣ

Η γενετική μηχανική δεν είναι απάντηση στα αδιέξοδα της γεωργίας

Οι εφαρμογές Της γενετικής μηχανικής στα φυτά, δηλαδή τα γενετικά
τροποποιημένα φυτά, δεν έρχονται να διαταράξουν τη γαλήνη ενός παραδεισένιου
κόσμου. Έρχονται να «προτείνουν» λύσεις όταν όλοι αναγνωρίζουν ότι η
συμβατική-χημική γεωργία έχει φθάσει στα όριά της. Η εξάντληση των πόρων
(εδάφους, νερού), η σπατάλη της ενέργειας, η υποβάθμιση του περιβάλλοντος, οι
βλάβες στην υγεία από τα υπολείμματα των φυτοφαρμάκων στην τροφική αλυσίδα,
είναι το ζοφερό τοπίο πάνω στο οποίο εμφανίζεται η γενετική μηχανική, η οποία
υπόσχεται τις λύσεις στα αδιέξοδα της συμβατικής γεωργίας προτείνοντας φυτά
που δεν θα χρειάζονται φυτοφάρμακα, θα αναπτύσσονται σε συνθήκες ξηρασίας ή θα
χρειάζονται λίγο νερό, θα αναπτύσσονται σε αλμυρά εδάφη κ.λπ.

Όμως η λύση της γενετικής μηχανικής κινείται πάνω στην ίδια ακριβώς αντίληψη
που κινήθηκε τόσα χρόνια η χημική γεωργία: και τα δύο αυτά μοντέλα ανάπτυξης
της γεωργικής οικονομίας κινούνται στη σφαίρα της συγκεντροποίησης της
παραγωγής σε όλα τα επίπεδα, από μια οικονομική ελίτ (πολυεθνικές που ελέγχουν
την παγκόσμια παραγωγή σπόρων, λιπάσματα, μηχανήματα, γονίδια, πατέντες φυτών
και ζώων, σούπερ μάρκετ, μεταφορές κ.λπ). Η συγκεντροποίηση αυτή αφορά το ίδιο
το σύστημα της οικονομίας της αγοράς και κατά συνέπεια οι λύσεις δεν μπορεί να
βρίσκονται μέσα σ’ αυτό το σύστημα.

Η βιοτεχνολογία είναι μια επιστήμη που μπορεί να προσφέρει πολλά. Ο
προσανατολισμός όμως της έρευνας και των εφαρμογών της δεν είναι μονόδρομος.
Σήμερα όλη η σχετική τεχνογνωσία του ανασυνδυασμένου DNA εφαρμόζεται από τη
βιοτεχνολογία για τη δημιουργία νέων φυτών και ζώων με σκοπό την «κατάκτηση»
της φύσης. Υπάρχει όμως και ο άλλος δρόμος που θα ήθελε τη γενετική όχι για να
«αλλάζει και επαναπρογραμματίζει το DNA», αλλά να διερευνά, για παράδειγμα, τη
σχέση του γενετικού υλικού με το περιβάλλον, δηλαδή τη σχέση της γενετικής
σύστασης και των γενετικών προδιαθέσεων των οργανισμών με τις τοξικές ουσίες
του περιβάλλοντος ή τη σχέση ανάμεσα στις γενετικές μεταλλάξεις και τις
περιβαλλοντικές αλλαγές.

Ο Νίκος Πανόπουλος είναι καθηγητής στον Τομέα Βιοτεχνολογίας και
Εφαρμοσμένης Βιολογίας και ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας.

Ο Τάσος Κουράκης είναι αναπληρωτής καθηγητής ιατρικού τμήματος ΑΠΘ.

LINKS:

* http://europa.eu.int/comm/dg06/publi/gmo/fullrep/chl.htm

* http://www.guardianunlimited.co.uk/gmdebate/

* http://www.greenpeace.org/~geneng/