Εκπαίδευση και οικονομία

Η ικανότητα του παραγωγικού συστήματος, εξαιτίας κυρίως των τεχνολογικών
εξελίξεων, εμφανίζεται αρκετά περιορισμένη στη δημιουργία νέων θέσεων
εργασίας, με αποτέλεσμα οι προβλέψεις της ανεργίας και στη δεκαετία του 2000
να την διατηρούν σε υψηλά επίπεδα.

Η εξέλιξη αυτή στην αγορά εργασίας, που ιδιαίτερα αποτυπώνει την ανεργία των
νέων (αποφοίτων Λυκείου, ΤΕΙ και Πανεπιστημίων) και των γυναικών, συνοδεύεται
και από τη σταδιακή επέκταση των ευέλικτων μορφών απασχόλησης, όπως της
μερικής απασχόλησης, της εργασίας κατ’ αποκοπή, της παράνομης απασχόλησης
νέων, μεταναστών κ.λπ. Επίσης, η εξέλιξη αυτή στην αγορά εργασίας, σε
συνδυασμό με το γεγονός ότι το 25% των ανέργων είναι πτυχιούχοι ΤΕΙ και ΑΕΙ,
τροφοδοτεί με «επιχειρήματα» όσους πολιτικούς, εμπειρογνώμονες και αναλυτές
υποστηρίζουν στη χώρα μας και στις άλλες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης την
αλλαγή προσανατολισμού του Πανεπιστημίου προς την κατεύθυνση παροχής
επαγγελματικής εκπαίδευσης και άμεσης σύνδεσης με τις βραχυχρόνιες ανάγκες της
αγοράς εργασίας.

Από την άποψη αυτή είναι ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τα βασικά συμπεράσματα της
συνάντησης των υπουργών Παιδείας των είκοσι εννέα ευρωπαϊκών χωρών (Μπολόνια,
19/6/1999) και της συνάντησης των τριάντα δύο υπουργών Παιδείας των ευρωπαϊκών
χωρών (Πράγα, 19/5/2001), σύμφωνα με τα οποία, στα πλαίσια του «Ευρωπαϊκού
χώρου της Ανωτάτης Εκπαίδευσης», ενισχύεται η σχέση του Πανεπιστημίου με τις
ανάγκες της ευρωπαϊκής αγοράς εργασίας, με την οργάνωση των πανεπιστημιακών
σπουδών σε δύο κύκλους. Τον πρώτο κύκλο μαζικής και υποβαθμισμένης
προπτυχιακής εκπαίδευσης ημιειδικευμένου επαγγελματικού προσανατολισμού,
προσαρμοσμένου στις βραχυχρόνιες ανάγκες της αγοράς εργασίας και
χρηματοδοτούμενου από τις συρρικνωμένες δημόσιες δαπάνες εκπαίδευσης και τον
δεύτερο κύκλο επιλεκτικής, όχι με αξιοκρατικά – εκπαιδευτικά αλλά με
εισοδηματικά κριτήρια, μεταπτυχιακής εκπαίδευσης ειδικευμένου επιστημονικού
προσωπικού υψηλού ποιοτικού επιπέδου, προσαρμοσμένου στην επιστημονική γνώση
και την αγορά εργασίας και χρηματοδοτούμενου από τον ιδιωτικό τομέα (π.χ.
επιχειρήσεις, νοικοκυριά κ.λπ.).

Οι προοπτικές αυτές που βρίσκονται στο υπόβαθρο των πρόσφατων νομοθετικών
ρυθμίσεων στην Ελλάδα, με την «ανωτατοποίηση» των ΤΕΙ, στην ουσία υποδηλώνουν
την ενίσχυση των συνθηκών υποβάθμισης της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης με την
εγκαθίδρυση της σχέσης «Πανεπιστήμιο – Αγορά». Αντίθετα, θεωρούμε ότι η
πανεπιστημιακή εκπαίδευση μπορεί και έχει ακαδημαϊκό και κοινωνικό καθήκον να
αξιοποιεί τις εξελίξεις της τεχνολογίας, της έρευνας, της παραγωγής και της
αγοράς εργασίας, με την ανάπτυξη των αναγκαίων προϋποθέσεων ενδυνάμωσης της
σχέσης «Πανεπιστήμιο – Οικονομία». Από την άποψη αυτή είναι χαρακτηριστικά τα
αποτελέσματα μιας έρευνας του ΟΟΣΑ, σύμφωνα με τα οποία σε μια χώρα με 10%
ανεργία, το 6% οφείλεται στη διαρθρωτική κρίση (επενδύσεις, τεχνολογία,
ανάπτυξη κ.λπ.), το 2% σε αλλαγές επαγγελμάτων και το υπόλοιπο 2% στη σχέση
εκπαιδευτικού συστήματος και αγοράς εργασίας.

Η διαπίστωση αυτή αποδυναμώνει τα επιχειρήματα της επικρατούσας στους διεθνείς
οργανισμούς και στις διακηρύξεις (Μπολόνια και Πράγα) άποψης, σύμφωνα με την
οποία η ανώτατη εκπαίδευση, αδυνατώντας να ικανοποιήσει τις μεταβαλλόμενες
ανάγκες της αγοράς εργασίας, θα πρέπει να αποκτήσει στα προγράμματα σπουδών
της μια τέτοια ευελιξία ούτως ώστε να αρθεί η παρατηρούμενη αναντιστοιχία
εκπαίδευσης και αγοράς εργασίας, προωθώντας, κατ’ αυτόν τον τρόπο, τη
δημιουργία συνθηκών μιας διαρκούς και διά βίου απασχολησιμότητας.

Όμως, το να είναι κανείς απασχολήσιμος, ευέλικτος, ημιειδικευμένος και
προσαρμόσιμος στις ανάγκες των επιχειρήσεων, εμπεριέχει δύο σημαντικές
διαστάσεις: η πρώτη αναφέρεται στη σπατάλη των πραγματοποιούμενων δημόσιων και
ιδιωτικών δαπανών εκπαίδευσης, δεδομένου ότι οι συντελούμενες τεχνολογικές
αναδιαρθρώσεις θα αξιοποιήσουν βραχυπρόθεσμα την ημιειδικευμένη εργασία, αφού
μεσο-μακροπρόθεσμα θα την εκτοπίσουν από την παραγωγική διαδικασία. Η δεύτερη
αναφέρεται στο τεράστιο κοινωνικό κόστος που συνεπάγεται η ανεργία, η μερική
και οι άλλες ευέλικτες μορφές απασχόλησης, με την αποδιάρθρωση του συστήματος
των συλλογικών ρυθμίσεων εργασίας και τον περιορισμό της ασφάλειας και της
προστασίας της απασχόλησης.

Τίθεται επομένως το ερώτημα με ποιες προϋποθέσεις ο εργαζόμενος στο παρόν και
το μέλλον μπορεί να αντιμετωπίσει τις συντελούμενες οικονομικές, κοινωνικές
και τεχνολογικές αλλαγές και τι ρόλο μπορεί να παίξει η πανεπιστημιακή
εκπαίδευση.

Κατ’ αρχήν, όπως έχει αποδείξει η κοινωνική ιστορία, ο εργαζόμενος ως
εξατομικευμένη παραγωγική δύναμη αδυνατεί να αντιμετωπίσει τους κινδύνους των
κοινωνικο-οικονομικών και τεχνολογικών μεταβολών και, ως εκ τούτου, η κρατική
παρέμβαση, με την εγκαθίδρυση των συλλογικών συστημάτων προστασίας καθώς και
των κοινωνικών δικαιωμάτων (εργασίας και κοινωνικής προστασίας), απέτρεψε, ως
ένα βαθμό, τις επιπτώσεις της κοινωνικής περιθωριοποίησης και του κοινωνικού
αποκλεισμού από την εκτός των παραγωγικών τειχών τοποθέτησής του.

Παράλληλα, στο πλαίσιο των συντελούμενων μετασχηματισμών, το Πανεπιστήμιο
είναι αναγκαίο να διατυπώσει τη δική του εκπαιδευτική πολιτική και στρατηγική,
προκειμένου να ανταποκριθεί στις μεσο-μακροπρόθεσμες ανάγκες της οικονομίας,
χωρίς ταυτόχρονα να χάσει τον ιδιαίτερο χαρακτήρα του, ο οποίος, κατά κύριο
λόγο, συνδέεται με τη διατήρηση της ταυτότητάς του.

Ακριβώς αυτή η ταυτότητα και η ιδιαιτερότητα της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης,
αποτελούν σήμερα το μείζον πρόβλημα, δεδομένου ότι το μέλλον της ελληνικής και
ευρωπαϊκής οικονομίας δεν συμβιβάζεται με την υποβαθμισμένη μετεξέλιξη του
Πανεπιστημίου σ’ ένα ίδρυμα τεχνολογικής και επαγγελματικής εκπαίδευσης, με
την υποταγή της πανεπιστημιακής λειτουργίας στην ικανοποίηση των
βραχυπρόθεσμων και άμεσων αναγκών της αγοράς εργασίας αλλά με τη μετεξέλιξη
του Πανεπιστημίου σ’ ένα αναβαθμισμένο ερευνητικό, ακαδημαϊκό και εκπαιδευτικό
ίδρυμα, το οποίο αναπαράγεται δυναμικά με την ενδυνάμωση, εκτός των άλλων, των
σχέσεών του με την οικονομία και κοινωνία.

Ο Σάββας Γ. Ρομπόλης είναι καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου, Επιστ.
Δ/ντής ΙΝΕ/ΓΣΕΕ – ΑΔΕΔΥ