ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Σύνταγμα χωρίς ταμπέλες

Ένα μόνο συμπέρασμα σχετικό με το περιεχόμενο της αναθεώρησης βγήκε από τις
συζητήσεις του πρόσφατου Συνεδρίου για το Σύνταγμα: ότι δεν μπορεί ακόμα να
βγει κανένα οριστικό συμπέρασμα. Σε επίπεδο όμως πολιτικής σημασίας πολλά
πράγματα ξεκαθάρισαν.

Δεν επιθυμώ να μιλήσω εδώ για συγκεκριμένες διατάξεις, περισσότερο ή λιγότερο
επιτυχείς, ούτε να επιχειρήσω μια συνολική αποτίμηση του αναθεωρημένου
κειμένου, ούτε καν να συνοψίσω την αίσθηση που άφησαν οι αναλύσεις των ειδικών
για τον βαθμό ανταπόκρισης των επιμέρους επιλογών στα αιτήματα των καιρών.
Τούτη τη στιγμή, τώρα που έχει μόλις κοπάσει η αντιπαράθεση για το τι θα
έπρεπε να γίνει αλλά δεν έχει ακόμα αρχίσει η ζωντανή ανακάλυψη, δηλαδή η
ερμηνεία, του νοήματος του κειμένου, άλλο είναι, νομίζω, το κρίσιμο: να
υπενθυμίσουμε ότι πολύ περισσότερο από διανοητική άσκηση, η αναθεώρηση
αποτελεί πολιτική πράξη και ότι η συγκεκριμένη πολιτική πράξη φανέρωσε τις
αδυναμίες αλλά και τις δυνατότητες της δημοκρατίας μας.

Το Σύνταγμα, ο γραπτός, υπέρτατος και από τη φύση του γενικόλογος νόμος, είναι
τέκνο της δυσπιστίας. Παραχώρηση, αρχικά, του μονάρχη στον λαό μέσω των
αντιπροσώπων του, αποτελεί σήμερα μια έμμεση παραδοχή της εγγενούς ατέλειας
κάθε πολιτεύματος και της έμφυτης τάσης συγκέντρωσης κάθε εξουσίας. Η
δυσπιστία μεταξύ των προσώπων, των κομμάτων, των επιστημονικών και ιδεολογικών
απόψεων, της Βουλής έναντι της κυβέρνησης, αλλά και των πολιτικών έναντι της
κοινωνίας, είναι αυτή που προσδίδει στο Σύνταγμα, πέρα από τη φυσιογνωμία, και
τη σημασία του ως προστατευτικής μεμβράνης απέναντι στις κάθε μορφής δημόσιες
παρεκβάσεις.

Με την ολοκλήρωση, ωστόσο, είτε της αρχικής του διαμόρφωσης είτε ενδεχόμενης
αναθεώρησης, το Σύνταγμα γίνεται, αναγκαστικά, ο τόπος της μεγαλύτερης δυνατής
συναίνεσης: αποτελεί πλέον όχι μόνο το σημείο που τέμνονται, όσο κι αν πριν
ήταν αδύνατο να συναντηθούν, οι απόψεις για τη διαρρύθμιση του πολιτεύματος,
αλλά και την πηγή από την οποία ξεπηδούν, πάλι αναγκαστικά, όλες οι λύσεις σε
όλες τις αναγκαίες στη δημοκρατία συγκρούσεις.

Γι’ αυτόν τον λόγο έφθασε πλέον η στιγμή να πάψουμε ν’ αναρωτιόμαστε αν υπήρχε
λόγος ν’ αναθεωρηθεί το Σύνταγμα και να δεχθούμε ότι, αφού τέσσερις διαδοχικές
ελληνικές Βουλές πρότειναν, συζήτησαν και ψήφισαν την αναθεώρησή του, η όλη
διαδικασία, ακόμα και αν δεν είχε εξαρχής, στην πορεία απέκτησε ­ και τώρα
σίγουρα διαθέτει ­ πολιτικό νόημα και ιστορική σημασία.

Στη συγκεκριμένη μάλιστα και διεθνώς πρωτότυπη λόγω της έκτασής της
αναθεώρηση, η συνολικότητα του εγχειρήματος ­ αχίλλειος πτέρνα του για πολλούς
και αιτία υπερβολών, αστοχιών και έλλειψης στρατηγικής και πνοής ­ ήταν το
κρίσιμο στοιχείο που προσέδωσε στο νομικώς όχι νέο αλλά ουσιαστικώς ανανεωμένο
κείμενο τα χαρακτηριστικά μιας σχεδόν συνολικής επαναξιολόγησης και, άρα,
επανανομιμοποίησης. Ακριβώς επειδή η αναθεωρητική διαδικασία είναι βαθύτατα
πολιτική ­ οι καθηγητές που συμμετείχαν στη Βουλή το έζησαν στο πετσί τους και
το περιέγραψαν ομόφωνα ­ είναι επιστημονικά εσφαλμένο να γίνεται λόγος είτε
για «άνευρη και άοσμη» ή «επικίνδυνη» αναθεώρηση, είτε, με αντίστροφη
στόχευση, για «χρήσιμη», «λειτουργική» ή «σωτήρια» εξέλιξη.

Το τι αποτελέσματα έδωσε θα μας το πει αργότερα η ερμηνεία ­ και μάλιστα με τα
νέα εργαλεία που το ίδιο το αναθεωρημένο κείμενο προσφέρει ή αναμένει να
ανασκαφούν. Τη στιγμή όμως της γένεσής του, σήμερα, το κείμενο είναι γυμνό,
χωρίς όνομα, αλλά με το φορτίο της ιστορίας που το κατέστησε δυνατό και των
προσδοκιών μας ν’ αντέξει στη δικαιολογημένη δυσπιστία μας και τον αδυσώπητο
χρόνο.

Ο δικηγόρος Κώστας Β. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου.