Δρόμοι

Το αποδεκτό…

… και το φυσιολογικό διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο. Μερικές φορές
καλό είναι να φυλάγεται κανείς, φτάνει να μην το παρακάνει. Γιατί τότε
κυριεύεται από έμμονες ιδέες και φοβίες. Στο βιβλίο της «Φοβίες» (εκδ.
HarperCollins), η Έλεν Σολ χαρτογραφεί τους ανθρώπινους φόβους και εξηγεί πώς
υποτροπιάζουν σε φοβίες. Φτάνει μέχρι τον Ιπποκράτη, ο οποίος είχε ασχοληθεί
με τους «ανθρώπους που φοβούνται αυτά που δεν πρέπει να φοβούνται», τον
Αριστοτέλη, τον Καρτέσιο και τον Λοκ. Αυτός, ο Λοκ, πίστευε πως, αν ο φόβος
είναι κάτι που μαθαίνεται, γιατί να μην μπορεί και να ξεμαθαίνεται;

Η υπόθεση…

… ότι οι φοβίες είναι κάτι που μαθαίνεται είχε εξεταστεί πειραματικά
στις αρχές του περασμένου αιώνα από τον Τ.Μ. Ουάτσον. Η Έλεν Σολ διηγείται την
τρομερή ιστορία του μικρού Άλμπερτ, ενός μωρού στο οποίο προκλήθηκε τεχνητή
φοβία για τους ποντικούς. Ο Ουάτσον συνδύαζε κάθε φορά την εμφάνιση ενός
ποντικού με ένα ηχητικό σήμα. Αργότερα ακουγόταν μόνο ο ήχος, αλλά δεν
εμφανιζόταν ο ποντικός. Όμως, μόλις ακουγόταν ο ήχος, το μωρό περίμενε έντρομο
να εμφανιστεί ο ποντικός. Μερικά πράγματα προκαλούν μεγαλύτερες φοβίες από
άλλα. Οι ανθρωπολόγοι πιστεύουν πως τα πράγματα που φοβόμαστε σήμερα μπορεί να
ήταν κάποτε μοιραία για τους προγόνους μας: ένα δάγκωμα από φίδι, ένα
παραπάτημα στο σκοτάδι. Και όμως, σήμερα, υπάρχουν πράγματα που μας σκοτώνουν
σε μεγάλους αριθμούς ­ αυτοκίνητα, τσιγάρα ­ και ωστόσο σπάνια μάς προκαλούν
τέτοιους φόβους.

Οι φοβίες…

… είναι άπειρες, σχεδόν όσες και οι ανθρώπινοι χαρακτήρες: κλειστοφοβία,
ενεσοφοβία, ψυχροφοβία, λιμνοφοβία, νοσοφοβία, ουρανοφοβία… Στο βιβλίο του
«Θαμμένος ζωντανός» (εκδ. Norton), ο Γιαν Μπόντσον γράφει για τον φόβο της
πρόωρης ταφής. Ο συγγραφέας εξετάζει μύθους και παραδόσεις, αλλά και
πραγματικές περιπτώσεις ανθρώπων που τάφηκαν ζωντανοί. Παράδοξοι αλλά και μαζί
τρομακτικοί ήταν οι μέθοδοι που χρησιμοποίησε ο άνθρωπος ανά τους αιώνες
προκειμένου να πετύχει τη σωστή διάγνωση του θανάτου του: από το κρέμασμα
κουδουνιών στο πτώμα και το κάρφωμα με καρφίτσες μέχρι τις πιο εξευγενισμένες
μεθόδους ανίχνευσης του καρδιακού παλμού και της συστολής της κόρης του
οφθαλμού.

Οι αιτίες…

… για την ταφή των «ζωντανών νεκρών» είναι επίσης ενδιαφέρουσες.
Κρούσματα καταληψίας, κώματος και αφασίας συχνά οδήγησαν σε λανθασμένα
συμπεράσματα. Από τη δυσπιστία των ανθρώπων στην ικανότητα των γιατρών να
ξεχωρίσουν τη διαφορά ανάμεσα στη ζωή και τον θάνατο γεννήθηκε κάποτε η
εφεύρεση του φερέτρου με παράθυρο και πορτάκια. Οι ίδιες ανησυχίες
εξακολουθούν να μας κατατρύχουν. Ακόμη και σήμερα δεν μπορούμε να πούμε ­ ή
τουλάχιστον να συμφωνήσουμε όλοι ­ αν η διάγνωση του εγκεφαλικού θανάτου είναι
πραγματικά τελεσίδικη και αν τα σύγχρονα κριτήρια με τα οποία «αποφασίζεται» ο
θάνατος είναι επαρκώς αξιόπιστα. Ακόμη και αν πείθουν τους περισσοτέρους,
σίγουρα σε αυτούς δεν περιλαμβάνονται εκείνοι που πάσχουν από ταφοφοβία…