ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ 2001. Έτος Ψυχικής Υγείας

Η πλατιά σύνθεση της επιτροπής, στην οποία μετέχουν εκτός από ψυχιάτρους και
ψυχολόγους, καλλιτέχνες, συγγραφείς, δημοσιογράφοι, εκπρόσωποι των εργαζομένων
κ.ά., δηλώνει εξ αρχής κάτι που χρειάζεται να έχουμε συνεχώς κατά νου. Ότι η
ψυχική διαταραχή αφορά όλη την κοινωνία. Εκτός από την ισότιμη και
αποτελεσματική παροχή υπηρεσιών ψυχικής υγείας σε όλους όσους τις χρειάζονται,
είναι απαραίτητη η αλλαγή της στάσης του κοινού απέναντι στον ψυχικά άρρωστο.

Ο ψυχικά άρρωστος εξακολουθεί να προβάλλει σαν ένα «άλλο» πλάσμα, εξώκοσμο,
αλλόκοτο, επίφοβο, επικίνδυνο. Η αλήθεια είναι ότι έχει αποβάλει το μεταφυσικό
του περίβλημα. Οι φωτιές του Μεσαίωνα έχουν σβήσει. Τα πλοία των τρελών που
περιδιάβαιναν μοναχικά τα κανάλια και τους ποταμούς της Κεντρικής Ευρώπης, σε
μια ατέρμονη αναζήτηση της λογικής, επιβιώνουν μόνο στους πίνακες του
Ιερώνυμου Μπος. Τα άσυλα έχουν κι αυτά μεταμορφωθεί. Έγιναν ψυχιατρικά
καταστήματα, ψυχοθεραπευτικά κέντρα. Η ψυχιατρική μεταρρύθμιση, η
απο-ασυλοποίηση, η ενσωμάτωση του ψυχικά αρρώστου στην κοινότητα είναι οι
σημαντικές σύγχρονες κατακτήσεις.

Κι όμως κάτι εξακολουθεί να μένει ως έχει. Και αυτό το «κάτι» έχει να κάνει με
την ίδια την πρόσληψη της ψυχικής διαταραχής. Με την άγνοια, την προκατάληψη
που, εις πείσμα όλων των καιρών, εξακολουθούν να περιβάλλουν τον ψυχικό
άρρωστο. «Μα δεν καταλαβαίνω, γιατί με αποφεύγουν. Δεν έχω κολλητική
αρρώστια». Είναι τα λόγια ενός σχιζοφρενούς.

Ντροπή και στίγμα και άγνοια και δέος και φόβος. Ακατάπαυστα από τα βάθη των
αιώνων, πολύ προτού αναδυθεί στον ορίζοντα η έννοια της ψυχικής νόσου, η τρέλα
ασκεί της δική της παράδοξη και ιδιόμορφη επιρροή.

Σε μια εποχή δύσκολης για τον καθένα επιβίωσης, οι ευάλωτοι ψυχικά ασθενείς
αναγορεύονται με ευκολία σε επικίνδυνα, απρόβλεπτα και αλόγιστα άτομα. Η
τηλεόραση, αυτός ο πανίσχυρος ανώνυμος παιδαγωγός, συμμετέχει ενεργά στην
εμπέδωση των στερεοτύπων. «Μέσα έπρεπε να τον είχαν χώσει. Μέσα». «Τον αφήνουν
και κυκλοφορεί ελεύθερα έξω». «Ο σχιζοφρενής με το πριόνι». Άλλοτε πάλι,
πρωταγωνιστώντας σε άθλια ριάλιτι σόου, δίχως καμία προστασία, η ψυχική νόσος
από οδυνηρό βίωμα μεταποιείται σε θέαμα προς τέρψιν αδηφάγων τηλεθεατών. Με τη
συμμετοχή μάλιστα «ειδικών» που σπεύδουν «ζωντανά» να κάνουν ανεπίτρεπτες
επιστημονικά και δεοντολογικά στιγμιαίες «διαγνώσεις» και «θεραπείες».

Όλα τα ερευνητικά δεδομένα φανερώνουν ότι σχέση αιτίου – αιτιατού ανάμεσα στην
ψυχική νόσο και τη βία δεν υφίσταται. Τα ψυχικά άρρωστα άτομα δεν είναι πιο
βίαια και επιθετικά απ’ ό,τι ο ευρύτερος πληθυσμός. Ωστόσο οι συλλογικές
αναπαραστάσεις του κοινού για τη νόσο δεν δομούνται πάνω στη βάση μιας
αποκτημένης γνώσης αλλά περιλαμβάνουν ένα «βαθύ πυρήνα» που αντιστέκεται στη
γνώση, έναν πυρήνα ανορθολογισμού και ανυπόστατου φόβου.

Ποια είναι η καταγωγή ενός τέτοιου φόβου; «Το είναι του ανθρώπου», λέει ο
Λακάν, «όχι μόνον δεν μπορεί να γίνει κατανοητό χωρίς την τρέλα αλλά δεν θα
ήταν το είναι του ανθρώπου αν δεν έφερε μέσα του την τρέλα ως όριο της
ελευθερίας του».

Ο Διαφωτισμός πολύ πριν τον «αιρετικό» Λακάν μίλησε γι’ αυτή τη διαταρακτική
συγγένεια. «Ο πιο γνωστικός από τους ανθρώπους», έλεγε ο Βολταίρος, «που θέλει
να γνωρίσει την τρέλα, ας συλλογισθεί τη ροή των σκέψεών του όταν
ονειρεύεται».

Να είναι αυτή η απωθημένη και αλλόκοτη συγγένεια που ερμηνεύει τον φόβο που
μας γεννά η παρουσία του ψυχικά αρρώστου;

Διανύοντας το έτος ψυχικής υγείας θα άξιζε να συλλογισθούμε ένα νέο
εκπαιδευτικό ήθος. Να επινοήσουμε τρόπους και τόπους ώστε στο σχολείο, από την
πρώτη κιόλας παιδική ηλικία, το παιδί να εκπαιδευτεί στον μη φόβο του φόβου,
στην αναγνώριση της ετερότητας όχι μόνον στον άλλον αλλά και μέσα στον ίδιο
τον εαυτό του.

Μια τέτοια εκπαίδευση δεν αφορά την ψυχική διαταραχή. Δεν είναι ένα μάθημα
ψυχικής αγωγής. Είναι ένα μάθημα για την ίδια την υπόθεση της ζωής.

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.