ΠΙΕΡ ΜΠΟΥΡΝΤΙΕ Ευρωπαίοι, δημιουργήστε το μεγαλύτερο κοινωνικό κίνημα

Την ανάγκη οικοδόμησης ενός ευρωπαϊκού κοινωνικού κινήματος που θα
συσπειρώνει συνδικάτα, σωματεία και ερευνητές επιστήμονες και θα έχει τέτοια
διεθνή επιρροή ώστε να μπορεί να αμφισβητήσει σφαιρικά την νεοφιλελεύθερη
πολιτική που κυριαρχεί σήμερα στον κόσμο ζητεί με συνέντευξή του στα «ΝΕΑ» ο
διάσημος Γάλλος κοινωνιολόγος κ. Πιέρ Μπουρντιέ.

Ο 70χρονος διανοούμενος θεωρεί πως αυτή τη στιγμή δεν υπάρχει καμία
αποτελεσματική αντίδραση ενάντια στην αυτοκρατορία των πολυεθνικών και στην
αδιαμφισβήτητη πολιτική κυριαρχία των ΗΠΑ, κατηγορεί τα Μέσα Ενημέρωσης για
ένοχη σιωπή όσον αφορά τις συνέπειες της νεοφιλελεύθερης πολιτικής στους
τομείς της οικονομίας, της απασχόλησης, της υγείας και του περιβάλλοντος,
χαρακτηρίζει «μύθο» την εξισωτική δύναμη του Ίντερνετ, και καταλήγει ότι τα
κινήματα τύπου «Σιάτλ» δεν μπορούν να θεωρηθούν πραγματικά κοινωνικά κινήματα
αλλά περιστασιακές συναθροίσεις μεμονωμένων και ατομικών βουλήσεων.

«ΤΑ ΝΕΑ»: Τα τελευταία χρόνια πολύ λίγοι διανοούμενοι ύψωσαν τη φωνή τους
εναντίον των βομβαρδισμών της Σερβίας και του Κοσσυφοπεδίου από το ΝΑΤΟ,
που έκαναν σε μαζικότερο τρόπο ό,τι και το καθεστώς Μιλόσεβιτς:
σκότωναν αθώους ανθρώπους. Μπορείτε να δώσετε μια εξήγηση γι’ αυτήν
την σιωπή;

Πιέρ Μπουρντιέ: Είμαι από τους (ομολογουμένως λιγοστούς) διανοούμενους που
πήραν θέση ενάντια στον βομβαρδισμό της Σερβίας και του Κοσόβου από το ΝΑΤΟ.
Έχω, έτσι, κάθε λόγο να λυπάμαι και εγώ γι’ αυτή τη σιωπή. Υπάρχουν όμως τόσες
και τόσες άλλες σιωπές (για την Αλγερία, το Τιμόρ, την Παλαιστίνη, τη μία ή
την άλλη απόφαση του Μπους, τις μαζικές απολύσεις που γίνονται από την τάδε ή
τη δείνα πολυεθνική επιχείρηση, και για τόσα άλλα σκανδαλώδη ζητήματα) οι
οποίες μου φαίνονται ότι αξίζουν επίσης τη λύπη μας, ακόμη πιο πολύ μάλιστα
από τη στιγμή που βλέπω, σε καθεμιά περίπτωση, ως γνώμονα την
αντικειμενικότητα ή την επιλεκτική (και χωρίς συναίσθηση των αρχών της)
τυφλότητα από τη μεριά των ενδιαφερόμενων ομάδων.

«ΤΑ ΝΕΑ»: Ένας Αμερικανός διανοούμενος (σ.σ.: ο Νόαμ Τσόμσκι) μου
είχε πει ότι οι περισσότεροι άνθρωποι της διανόησης είναι «τσιρλίντερς» της
εξουσίας. Ποια είναι κατά τη γνώμη σας τα όρια ελευθερίας ενός
φιλόδοξου διανοούμενου στη δυτική κοινωνία;

Π.Μ. Ακόμη κι αν οι «διανοούμενοι» με θυμώνουν πολύ συχνά, δεν μπορώ να
προσυπογράψω αυτόν τον κατά κάποιο τρόπο ιδεολογικό χαρακτηρισμό για το ρόλο
που αυτοί διαδραματίζουν ενδεχομένως απέναντι στην εξουσία. Όλα εξαρτώνται από
τις ιστορικές συνθήκες, τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά κάθε εθνικής παράδοσης
(λόγου χάρη, στη Γαλλία η παράδοση του «διανοουμένου» παραμένει τόσο ισχυρή,
ώστε οι διανοούμενοι – «μαϊμούδες» ή καρικατούρες είναι δυνατόν να
απολαμβάνουν σημαντικά συμβολικά κέρδη, αντιγράφοντας απλά τις συμπεριφορές
και τις πόζες του μεγάλου διανοούμενου α λα Σαρτρ ή Ζολά). Το σίγουρο είναι
ότι επείγει να επινοηθούν και να μεθοδευτούν ορισμένες ριζικά καινοτόμες
δυνατότητες παρέμβασης για τους ερευνητές τόσο στις φυσικές όσο και στις
κοινωνικές επιστήμες, σε στενή πάντα συνάρτηση και συνεργασία με το κοινωνικό
κίνημα.

«ΤΑ ΝΕΑ»: Στον πόλεμο του Κοσσυφοπεδίου τα περισσότερα από τα Μέσα
Ενημέρωσης ­ στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ ­ δεν μπήκαν καν στον κόπο να
διασταυρώσουν τους ισχυρισμούς του ΝΑΤΟ και του Στέιτ Ντιπάρτμεντ για την
λεγόμενη γενοκτονία των Αλβανών του Κοσσυφοπεδίου. Πιστεύετε ότι οι
μεγάλες επιχειρήσεις Μέσων Ενημέρωσης σήμερα ενημερώνουν το κοινό με έναν
τρόπο λιγότερο αντικειμενικό απ’ ό,τι στο παρελθόν;

«Εκεί που η σιωπή ή η διακριτικότητα των Μέσων προκαλούν ιδιαίτερη κατάπληξη είναι στην περίπτωση των συνεπειών που έχει η νεοφιλελεύθερη πολιτική στον τομέα της οικονομίας και της απασχόλησης, προφανώς, αλλά και σε θέματα περιβάλλοντος, υγείας ή εκπαίδευσης» υποστηρίζει ο 70χρονος Γάλλος κοινωνιολόγος Πιέρ Μπουρντιέ

Π.Μ.: Το παράδειγμα με την αντιμετώπιση του ζητήματος της Βοσνίας ή του
Κοσόβου δεν προσφέρει (αλίμονο) τη μοναδική ευκαιρία για να αμφισβητήσει
κανένας την αντικειμενικότητα των Μέσων, ακόμη και εκείνων που φημίζονται για
τη σοβαρότητα και την αντικειμενικότητά τους. Εκεί που η σιωπή ή η
διακριτικότητα των Μέσων προκαλούν ιδιαίτερη κατάπληξη είναι στην περίπτωση
των συνεπειών που έχει η νεοφιλελεύθερη πολιτική στον τομέα της οικονομίας και
της απασχόλησης, προφανώς, αλλά και σε θέματα περιβάλλοντος, υγείας ή
εκπαίδευσης. Σιωπή τέτοια, που δεν είναι δυνατόν σε πολλές περιπτώσεις να μην
μας κινηθούν υποψίες είτε για άγνοια και ανικανότητα είτε ακόμη και για
συνενοχή των Μέσων. Πιστεύω πάντως, ότι η άγνοια είναι ο βασικός υπαίτιος για
τη συνένοχη συχνά στάση της δημοσιογραφίας στον τομέα της οικονομικής
πολιτικής: Όπως λέει η Σούζαν Τζορτζ, όσοι είναι ενήμεροι για την πολιτική των
μεγάλων διεθνών οργανισμών, όπως είναι το ΔΝΤ ή ο ΠΟΕ, και ειδικά για κάποιες
πρωτοβουλίες όπως η Γενική Συμφωνία για το Εμπόριο και τις Υπηρεσίες, που
τείνουν να κατεδαφίσουν όλες τις συλλογικές δομές στο χώρο της εκπαίδευσης,
της υγείας ή του πολιτισμού, ξέρουν πολύ καλά ότι έχουν την ευθύνη να
πληροφορούν εκείνους που έργο τους είναι να πληροφορούν, ή ακόμη και να
χαράσσουν πολιτική, στους τομείς που απειλούνται άμεσα από τέτοιου είδους
συμφωνίες.

«ΤΑ ΝΕΑ»: Μιλώντας για διανοούμενους και Μέσα Ενημέρωσης, βλέπουμε
πολλούς εκπροσώπους της διανόησης σήμερα να προτιμούν να μη συμμετέχουν στον
δημόσιο διάλογο μέσω των ΜΜΕ αφήνοντας στους δημοσιογράφους το μονοπώλιο στην
παρουσίαση και εξήγηση των γεγονότων άρα και στην καθοδήγηση της κοινής
γνώμης. Πώς το σχολιάζετε;

Π.Μ.: Η ουδετερότητα ή η παραίτηση πολλών ερευνητών δεν είναι κατ’ ανάγκην
αποτέλεσμα αδιαφορίας ή οκνηρίας. Υπάρχουν κατ’ αρχάς όλοι εκείνοι οι οποίοι,
αν και λυπούνται πολύ να αφήνουν το λόγο σε αδαείς ή αναρμόδιους (για να μη
μιλήσουμε για τους απατεώνες), αρνούνται να αναλάβουν τους κινδύνους της
παραποίησης ή της διαστρέβλωσης που είναι εγγεγραμμένοι, είτε το θέλουμε είτε
όχι, σε κάθε παρέμβαση που γίνεται στα ΜΜΕ· θυμάμαι ένα συνέδριο που είχα
οργανώσει το 1975 στο Παρίσι και όπου όλοι σχεδόν οι συμμετέχοντες
(καλλιτέχνες, συγγραφείς, επιστήμονες, όλοι τους πολύ σπουδαίοι) αναφέρθηκαν
στις ατυχείς εμπειρίες που είχαν στην επαφή τους με τους δημοσιογράφους
(παραποίηση αναφορών, διαστρέβλωση δεδομένων κ.λπ.), εξαιτίας των οποίων
αποφάσισαν τελικά να κρατηθούν μακριά από τα Μέσα. Κατόπιν, υπάρχουν όλοι
εκείνοι οι οποίοι, αν και το προσπαθούν, δεν κατορθώνουν να έχουν πρόσβαση στο
δημόσιο χώρο μέσω των εφημερίδων ή της τηλεόρασης, προκειμένου να μιλήσουν για
προβλήματα που θεωρούν σημαντικά (για παράδειγμα, για το Κόσοβο ή τη Βοσνία ή
οποιοδήποτε άλλο ζήτημα της αρμοδιότητάς τους), τη στιγμή που τους καλούν
συνεχώς να εκφράσουν την άποψή τους για ζητήματα που δεν γνωρίζουν ή που δεν
τους φαίνονται σημαντικά. Τέλος, υπάρχουν εκείνοι που δεν θέλουν να
διακινδυνεύσουν τη φήμη του λογίου, «παίρνοντας θέση» σε αγώνες, οι οποίοι,
θεωρούμενοι ως πολιτικού χαρακτήρα, κρίνονται ασύμβατοι με το καθήκον
«ουδετερότητας» που απαιτείται δήθεν από τους ερευνητές. Η τελευταία κατηγορία
είναι πιθανότατα και η πιο πολυάριθμη. Όλα αυτά έχουν ως αποτέλεσμα να
παραμένει απροσπέλαστο για το μεγάλο κοινό ένα τεράστιο απόθεμα γνώσης και
αυθεντίας, παρά το γεγονός ότι αποτελεί προϊόν δημόσιας χρηματοδότησης (βλέπε
τις επιδοτήσεις για την έρευνα κ.ά.) και παρά το γεγονός ότι αυτή η γνώση και
αυθεντία είναι απαραίτητη για τη λειτουργία της δημοκρατίας (που δεν νοείται
χωρίς την εμπεριστατωμένη κριτική). Γι’ αυτό ακριβώς το λόγο, από όλους τους
αγώνες που προσπαθώ να πετύχω, με ενδιαφέρει πρώτιστα ο αγώνας για τη διαρκή
υπενθύμιση του πολιτικού καθήκοντος στο οποίο είναι ταγμένοι, κατά την άποψή
μου, οι ερευνητές: όταν κρατούν για τον εαυτό τους ή για τους συναδέλφους τους
τα προϊόντα της έρευνάς τους, χάρη στα οποία θα μπορούσαν να προβλεφθούν ή να
προληφθούν οι κίνδυνοι που σοβούν για την κοινωνία, οι ερευνητές είναι ένοχοι
για παράλειψη παροχής βοήθειας σε πρόσωπο που διατρέχει κίνδυνο.

«ΤΑ ΝΕΑ»: Την τελευταία δεκαετία υπάρχει η λεγόμενη «συνταγή της
Ουάσιγκτον» όσον αφορά την οικονομική βοήθεια προς τις λιγότερο ανεπτυγμένες
χώρες που θεωρεί ότι η απελευθέρωση των αγορών οδηγεί αξιωματικά στην ανάπτυξη
και τη δημοκρατία παντού. Ωστόσο, αυτή η συνταγή του Διεθνούς
Νομισματικού Ταμείου έχει φέρει ακριβώς τα αντίθετα αποτελέσματα σε πολλές
χώρες ­ με αποκορύφωμα την Ρωσία όπου οι άνθρωποι που ζουν κάτω από το επίπεδο
της φτώχειας έφτασαν από 2 εκατομμύρια σε 60 μέσα σε λίγα μόλις χρόνια.
Πιστεύετε ότι υπάρχει εναλλακτικός τρόπος από την επιβολή προγραμμάτων
λιτότητας και μαζικής ιδιωτικοποίησης δημοσίων επιχειρήσεων για την ανάπτυξη
αυτών των χωρών;

Π.Μ.: Ναι, το πιστεύω ακράδαντα, όμως η λύση δεν μπορεί παρά να είναι διεθνής.
Πρέπει να επέλθει ολική ρήξη με τη νεοφιλελεύθερη πολιτική, που είναι εξίσου
καταστροφική για τις κυριαρχημένες χώρες όσο και για τους κυριαρχημένους των
κυρίαρχων χωρών (όλο δε περισσότερο και για τα πλέον προνομιούχα στρώματα
αυτών των κοινωνιών: ξέρουμε, για παράδειγμα, από ορισμένες εμπειρικές μελέτες
ότι στις Ηνωμένες Πολιτείες η αστική τάξη δεν είναι αμέτοχη της ανασφάλειας·
λόγω ελλείψεως κοινωνικής προστασίας, κάθε βιοτικό ατύχημα (διαζύγιο, απόλυση,
ασθένεια) απειλεί την εύθραυστη αμερικανική οικονομική ισορροπία, που
στηρίζεται στη μαζική προσφυγή στην πίστωση. Δεν μπορεί να υπάρξει πλέον
σήμερα καμία αποτελεσματική αντίδραση ενάντια στην αυτοκρατορία των
πολυεθνικών, η οποία να μπορεί να έχει επιτυχία σε μία και μόνο χώρα. Είναι
όμως ακόμη δυσκολότερο να μεθοδευτεί μια διεθνής αντίσταση, από τη στιγμή που
μία από τις συνέπειες των απανταχού νεοφιλελεύθερων πολιτικών είναι ότι
ευνοούν την υπαναχώρηση των θυμάτων τους προς την ξενοφοβία και τον εθνικισμό.

Ο μύθος του Διαδικτύου και η μαγική οικουμενικότητα

Πιέρ Μπουρντιέ: «Το σίγουρο είναι ότι επείγει να επινοηθούν και να μεθοδευτούν ορισμένες ριζικά καινοτόμες δυνατότητες παρέμβασης για τους ερευνητές τόσο στις φυσικές όσο και στις κοινωνικές επιστήμες, σε στενή πάντα συνάρτηση και συνεργασία με το κοινωνικό κίνημα»

«ΤΑ ΝΕΑ»: Συχνά μιλάτε για το «habitus» ­ το πλεονέκτημα της γνώσης και του
στάτους που έχουν οι προνομιούχες ομάδες στην κοινωνία μας. Την ίδια
στιγμή, όμως, δεν είναι δίκαιο να υποστηρίξει κανείς ότι ο μέσος
Ευρωπαίος σήμερα έχει πολύ μεγαλύτερη δυνατότητα πρόσβασης στην γνώση (και
χάρις στο Ίντερνετ) αλλά και περισσότερες ευκαιρίες κοινωνικής ανέλιξης απ’
ό,τι στο παρελθόν;

Π.Μ.: Ο μύθος περί του Διαδικτύου και της σχεδόν μαγικής οικουμενικευτικής και
εξισωτικής δύναμής του είναι μία από εκείνες τις ιδέες που κυκλοφορούν χωρίς
να υποβάλλονται σε κριτική ή επαλήθευση. Όπως προσπαθώ να περιγράψω στην
Ανταπόδοση Πυρών, η χρήση του Διαδικτύου εξαρτάται στενά από το
πολιτιστικό κεφάλαιο του κάθε χρήστη. Είναι συνεπώς πολύ άνισα κατανεμημένη
μεταξύ των εθνών και μεταξύ των ατόμων. Το φαινόμενο των ανισοτήτων από την
άποψη του πολιτιστικού κεφαλαίου δεν ήταν ποτέ εντονότερο στον κόσμο απ’ ό,τι
είναι σήμερα. Κι ο μύθος της «νέας οικονομίας» και των success stories που
υποτίθεται ότι αυτή ευνοεί, οφείλει την επιτυχία του στην εικόνα μιας
οικονομικής και κοινωνικής επιτυχίας που στηρίζεται αποκλειστικά και μόνο στη
δύναμη του πολιτιστικού κεφαλαίου ή, απλοϊκότερα, της «ευφυίας». Ο Μπιλ Γκέιτς
είναι ο ήρωας της εποχής μας: Είναι ένας «σουμπετεριανός» επιχειρηματίας, που
αποκτά περιουσία και εξουσία μόνο και μόνο χάρη στις δυνατότητες του μυαλού
του.